Review

Chique wasjes, oude wasjes

Het Belgische kuuroord Spa was vanaf het midden van de achttiende eeuw hét vakantieoord voor de elite in Europa. De gasten vermaakten zich in de casino's, wandelden over de heuvels rond de stad en genoten -natuurlijk- van het beroemde bronwater. Dat de toeristenindustrie ook het leven van de 'echte' bewoners van Spa bepaalde, lijkt vaak vergeten. Een bijzonder museum in de stad besteedt juist daar aandacht aan: het wasmuseum.

Generaties wasvrouwen verdienden hun brood met het wassen van de kleding van de elite die in Spa kwam kuren. In Verviers verdienden hele families er geld mee. In de negentiende eeuw werd daar schapenwol, afkomstig uit Engeland en Australië, schoongemaakt. Het kalkarme water uit de venen, vermengd met urine (vanwege de bijtende werking van ammoniak), leende zich daar bij uitstek voor. Nog tot begin vorige eeuw werd in Verviers huis aan huis tegen betaling urine van de burgers opgehaald.

Het museum in Spa vormt een ode aan de talrijke wasvrouwen (bouweresses in het Waals) van de streek. De expositie is door vrijwilligers van de plaatselijke historische vereniging ingericht op de zolder van een voormalig kindertehuis (1774). In 26 kamertjes wordt de geschiedenis van het wassen uiteengezet.

Gids Fernand van Hoorne, een enthousiaste prater, vertelt er onverwacht prachtige verhalen bij. Zoals dat over de klokkenmaker van Spa, meneer M.Remacle. Wie bij hem een horloge ter reparatie bracht, was het vaak maandenlang kwijt. Remacle had het namelijk veel te druk met zijn uitvindingen. Tegen de wand van een kamertje staat een enorm grijs bouwwerk waarin het wiel van een naaimachine, een fiets en een oude auto herkenbaar zijn.,,Dit is mijn lievelingsmachine'', wijst Van Hoorne. Met een diepe dreun zet het gevaarte zich in beweging: een trommel draait rond, terwijl een metalen arm pompt. Door de dreun heen is nog net een regelmatig tik-tak te horen: de handtekening van de klokkenmaker.

Remacle, zo vertelt Van Hoorne, bouwde rond 1917 in zijn schuurtje uit allemaal onderdelen een auto. Tijdens de Eerste Wereldoorlog eisten de Duitsers de wagen op. De auto was binnen in elkaar gezet, en paste niet door de schuurdeur. De Duitsers dropen af. Pas na de oorlog haalde de klokkenmaker zijn mobiel voor een groot deel uit elkaar en bouwde hem buiten weer op.

Het museum leeft. Vooral oudere bezoekers blijken waardevolle bronnen. Soms hebben ze nog unieke wasmachines in een schuur of hebben ze kledingstukken of zeep bewaard. Maar cruciaal zijn hun verhálen. Soms weet bijna niemand meer hoe juist díé machine of dát apparaat vroeger werd gebruikt. Het museum kreeg bijvoorbeeld een opblaasbare paspop, waartegen je een soort strijkplank kan vastklemmen. ,,We dachten dat dat was om de (bal)jurk na het drogen nog eens goed te kunnen strijken. Maar een oudere bezoekster vertelde ons dat de pop ook werd gebruikt voor jacquets. En dat je die klem erop moet zetten om te voorkomen dat de jaspanden van een jaquet bij het drogen zouden 'wegvliegen'.''

De rondleiding begint bij de basis: twee tonnen met hoepels erom. Een ton met water staat op een vuurtje, in een andere ton ligt was, met daaroverheen een witte doek waarin grijze as ligt. Het hete water werd, zo vertelt Van Hoorne, met een schep over de as gegoten. Dat mengsel droop over de was, en de base uit de as vormde, met de vetvlekken in de kleren, een zeepsop. Dat water werd afgevoerd naar de eerste ton en zo keer op keer overgeschept: de eerste 'wasmachine'.

Die eerste jaren heeft het wassen nog het uiterlijk van noeste land arbeid. Stevige vrouwen in grove jurken blikken op hun erf ongeoefend in de lens.

Maar de machines worden al gauw mechanischer. De eerste zien eruit als een ouderwetse houten wieg. Heen en weer wordt de was bewogen, om te voorkomen dat de kledingstukken in de machine vastlopen. De houten tobben worden in de jaren dertig van de vorige eeuw vervangen door giet ijzeren gevaarten. Trots schakelt Van Hoorne de ene na de andere machine in, waarna gerommel, gepuf, gedreun volgt. In een van de museumkamertjes is versterking in de bodem aangebracht, nadat in een muur een scheur ontstond van het schudden.

Levendig vertelt hij over de enorme wasketels in de keuken van de Thermale Baden. Op een oud-grauwe foto rijdt een man met pet een kruiwagen vol wasgoed door een hal. ,,Die wagen hebben we ook'', wijst Van Hoorne. Een kamer verderop zijn allerlei soorten zeep en blauwsel uitgestald en daarnaast: strijkijzers. IJzers met kolen, ijzers op gas, een speciaal strijkijzer voor stropdassen, en zelfs één voor lange wollen kousen.

Prachtig is te zien, hoe de machines steeds witter, schoner en sierlijker worden. Zelfs Barbie kreeg een helroze plastic mini-was-droog-combinatie. In de laatste kamer staat een etalagepop in jaren-vijftigstijl met een plastic wasmand in haar armen, ongelukkig kijkend naast de Miele in haar betegelde bijkeuken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden