'China treedt steeds strenger op'

Mensenrechtenactiviste Tienchi Martin-Liao zet zich in voor vervolgde Chinese schrijvers

INTERVIEW | JORIS BELGERS

Tienchi Martin-Liao is voorzitter van de onafhankelijke tak van PEN-China. Namens de internationale schrijversbond PEN (poets, essayists and novelists) zet de Chinees-Duitse mensenrechtenactiviste zich in voor vervolgde schrijvers in China.

De bekendste daarvan is Liu Xiaobo. Wegens 'het ondermijnen van de staat' kreeg Liu in 2008 elf jaar celstraf. In 2010 ontving hij de Nobelprijs voor de Vrede.

Volgens Martin-Liao zijn de Chinese autoriteiten sindsdien strenger gaan optreden. "De situatie verergert sinds een maand of drie, en dat heeft twee redenen. Het winnen van de Nobelprijs door Liu Xiaobo was een schok voor de Chinese leiders. Ze leden gezichtsverlies op het wereldtoneel en willen herhaling voorkomen. Meerdere schrijvers zijn vastgezet of het wordt hen verboden het land te verlaten."

Naast het Liu Xiaobo-effect hebben volgens Martin-Liao de revoluties uit de Arabische wereld ook China bereikt. "Er werden oproepen op internet gezet om een eigen jasmijnrevolutie te starten. Dit zorgde ervoor dat de overheid nerveus werd en heeft een tegenreactie tot gevolg gehad."

Volgens haar zit er geen logica achter wie er wel of niet wordt gearresteerd. "Ik had niet gedacht dat de Chinese overheid Ai Wei Wei zou oppakken - hij ging ver, maar hij was internationaal bekend dus ze zouden hem niet snel vastzetten, dacht ik. Maar dat deden ze toch." De autoriteiten willen zien hoe ver ze kunnen gaan, vermoedt Martin-Liao. Ze denkt dat de afschuw waarmee de internationale gemeenschap reageerde op de arrestatie van de activistische kunstenaar de Chinese autoriteiten heeft verrast.

"Kijk naar de jonge weblogger Han Han. Die is in China heel bekend. Hij is echt een idool, niet alleen voor jonge mensen maar voor iedereen die de kranten een beetje bijhoudt. Hij is kritisch, slim, ironisch en heeft een sterk gevoel voor sociale gerechtigheid. Na de arrestatie van Ai Wei Wei dacht ik even dat het niet lang zou duren voordat Han Han opgepakt zou worden. Maar de overheid weet wat voor een reactie dat zou uitlokken - zeker nu Han Han door de The New York Times is gevraagd om voor ze te schrijven." De blogger heeft een wereldwijd podium gekregen.

Zelf is Tienchi Martin-Liao niet bang opgepakt te worden. Ze woont al jaren in Keulen en heeft de Duitse nationaliteit. Wel heeft ze veel vrienden in China voor wier leven ze dagelijks vreest.

Ze vertelt over een schrijver binnen haar organisatie die de afgelopen winter stierf na zijn gevangenschap. "Zhang Jianghong, een blogger. Hij werd ziek, maar kreeg geen medische hulp. Omdat ze niet wilden dat hij in de gevangenis overleed, gooiden ze hem op straat. We hebben geprobeerd hem te helpen, maar we waren te laat. Hij heeft niets anders gedaan dan ik. Hij moet er met zijn leven voor betalen."

Ze vertelt hoe moeilijk het is om schrijver te zijn in China. "Iedereen weet dat er een strenge censuur is. Maar er zijn 450 miljoen internetgebruikers in het land, een derde van de bevolking. Veel schrijvers publiceren alleen nog online, niet alleen artikelen maar ook hele boeken.

"Natuurlijk blokkeert de overheid sommige websites, veel buitenlandse websites zijn niet toegankelijk." PEN China kan internetgebruikers een lijst met zogeheten proxyservers geven. "Hiermee kan als het ware over de opgeworpen muren heen gesprongen worden."

Er gloort hoop, vindt de mensenrechtenactiviste. "Het toont aan dat complete censuur niet mogelijk is. Internet geeft ons een bepaalde macht."

Het ziekmakende gevoel van machteloosheid
Amnesty begon met de woede van een Britse advocaat over de arrestatie van twee studenten in Portugal. Zij hadden op de vrijheid geproost, zo gaat het (nooit bewezen) verhaal, en het regime van dictator Salazar sloot hen op.

Advocaat Peter Benenson beschreef in een artikel het 'ziekmakende gevoel van machteloosheid' dat hem dagelijks beving bij het lezen over mensen die wegens hun mening gevangen, gemarteld of geëxecuteerd werden in de wereld. Op 28 mei 1961 richtte hij met anderen een organisatie op die dat gevoel moest omzetten in actie.

In de loop van de decennia groeide Amnesty International uit tot een organisatie met vestigingen in tientallen landen, grotendeels gedragen door vrijwilligers.

'Onpartijdig, ongebonden en onafhankelijk' oefent de organisatie nu precies vijftig jaar druk uit op regimes en staten die het niet nauw nemen met de mensenrechten. Op basis van rapportages voeren afdelingen van Amnesty campagnes voor vervolgden, tegen martelingen en andere schendingen van de mensenrechten, zoals de doodstraf. In 1977 kreeg Amnesty de Nobelprijs voor de Vrede. Inmiddels heeft de organisatie het spectrum verbreed naar homo- en vrouwenrechten, en zelfs naar armoedebestrijding.

Plaatselijke groepen schrijven brieven aan gevangenen en begeleiden hun familieleden. De acties richten zich op politieke gevangenen als de inmiddels vrijgelaten Burmese Aung Sang Suu Kyi, maar ook op jonge ter dood veroordeelden in de VS. Amnesty onthield zich van steun aan de beroemdste politieke gevangene van de laatste vijftig jaar, Nelson Mandela, omdat hij het gebruik van geweld toelaatbaar vond.

Tekst bij foto
In het kader van haar vijftigjarig bestaan vroeg Amnesty International aan Maarten Baas een kunstwerk te ontwerpen ter ere van Liu Xiaobo. De Chinese schrijver kreeg in december de Nobelprijs voor de Vrede, maar kon hem niet afhalen aangezien hij sinds 2008 in de gevangenis zit. Baas ontwierp een vijf meter hoge stoel, die vandaag op de vijftigste verjaardag van Amnesty in Pakhuis de Zwijger te Amsterdam zal worden gepresenteerd.

Volgens de kunstenaar spreekt het werk voor zichzelf. "Het staat symbool voor de stoel die tijdens de uitreiking van de Nobelprijs in Oslo leeg bleef. Maar het is geen hopeloze stoel." Na de uitreiking is de lege stoel het symbool voor repressie geworden.

Volgens Baas kun je gedachten niet beteugelen, en dat wilde hij in de laddervormige stoel ook ten uitdrukking brengen. "We noemden hem ook wel de jakobsladder. Hij lijkt naar het licht toe te groeien. De stoel mag dan leeg zijn - dat is slechts een aardse zaak."

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden