China kraakt in zijn voegen

De leiders weten dat het tijd is voor verandering, maar de gevestigde belangen zijn groot

China is in crisis. Natuurlijk, het heeft de mooiste groeicijfers ter wereld, de meeste miljoenensteden en meeste miljardairs, maar het is een reus op lemen voeten. En de leiders weten dat. Het land kampt met vergrijzing, vervuiling, inefficiënte staatsbedrijven, een stedelijke onderklasse die amper rechten heeft en een partij met 63 miljoen leden die zich vooral bezighouden met het veiligstellen van hun baantjes. Het vertrouwen in de regering is op een dieptepunt.

Veel Chinawatchers weten zeker dat dit de eeuw van China gaat worden. Tot heil der wereldeconomie, of juist tot ons aller ondergang. Onzin, dat kunnen we helemaal niet weten, zegt China-expert en journalist Jan van der Putten in zijn nieuwe boek 'China, Wereldleider? Drie toekomstscenario's'. Gemiddeld elke drie minuten vindt er in het land een 'incident' plaats. Wie zegt dat zoiets nooit kan uitgroeien tot een revolutie? Tegelijkertijd heeft het systeem voor hetere vuren gestaan en kunnen wij niet weten wat er allemaal wordt bekokstoofd in het Politbureau.

Het enige dat je kunt doen, vindt Van der Putten, is proberen redelijke, voorstelbare scenario's te beschrijven. Dat doet hij dan ook in zijn boek: China als wereldleider, de totale ineenstorting, en als derde een tussenvorm: geen radicale hervormingen en daarom weinig macht buiten de eigen regio.

De schrijver gaat werkelijk in sneltreinvaart door het hele economische, politieke en militaire systeem, om te laten zien hoe het in zijn voegen kraakt. Het op goedkope export gerichte groeimodel heeft zijn grenzen bereikt. Voor privéconsumptie is weinig ruimte, veel geld gaat naar investeringen, in fabrieken, vastgoed en infrastructuur. Het gevolg is tweeledig: een enorme overcapaciteit aan de ene kant, een zeepbel dus die elk moment kan barsten en het spaargeld van vele mensen in gevaar kan brengen. Aan de andere kant een groeiende onvrede bij dat deel van de bevolking dat niet meeprofiteert van de groei: de gewone man.

Die gewone Chinees heeft helemaal pech als hij het slachtoffer is van het hukou-systeem, genoemd naar het geboortebewijs dat bepaalt waar iemand rechten heeft. Liefst 260 miljoen plattelanders die naar de stad zijn verhuisd, worden nog steeds systematisch gediscrimineerd ten opzichte van mensen die wel een stads-hukou hebben. Ze krijgen lagere lonen en geen zorg, onderwijs en sociale voorzieningen.

De ongelijkheid die dit alles oplevert, groter dan waar ook ter wereld, baart de regering ernstige zorgen. Nu de economische groei afvlakt, beginnen burgers zich te roeren. Schandalen, zoals het giftige melkpoeder, zijn slechts het topje van de ijsberg van de corrupte rot die zich door het hele systeem vreet. Hoe kun je politici vertrouwen die alleen voor henzelf gekweekt biovoedsel eten, gezuiverd water drinken en hun kinderen illegaal laten studeren in de VS? De familie van de nieuwe partijleider, Xi Jinping, heeft een vermogen van minstens 400 miljoen dollar. Die van de vorige premier, liefkozend 'opa Wen' genoemd, 4,3 miljard.

De leiders weten dat de tijd dringt. Maar lukt het ze om tegen gevestigde belangen in het systeem te hervormen, en vooral: om een rechtsstaat te bouwen? Het antwoord op die vraag bepaalt welk scenario werkelijkheid wordt: wereldmacht, ineenstorting of voortmodderen.

Twee kritische noten over het boek. Allereerst: de scenario's zijn niet evenwichtig opgebouwd. Bij de een gaat de auteur helemaal los, bij de ander niet. Dit maakt het lastig voor de lezer om de varianten goed af te wegen. Problematischer is de eenzijdige nadruk in het boek op het materiële deel van de geschiedenis. De toekomst van een land wordt ook door ideeën van mensen bepaald, overtuigingen en waarden. Zo gaan miljoenen Chinezen tegenwoordig naar een christelijke kerk, vaak illegaal. Dat kun je niet negeren als je wilt inschatten hoe loyaal mensen zullen blijven aan de leiders. De auteur noemt dergelijke ontwikkelingen niet eens.

Over hoe China werkt, is het boek ontzettend informatief. En de gevestigde belangen die verandering tegengaan (de Partij), worden duidelijk in kaart gebracht. Van der Putten blijft ver van politiek gebabbel, en dat maakt zijn verhaal niet alleen geloofwaardig, maar ook een plezier om te lezen.

Jan van der Putten: China, Wereldleider? Drie toekomstscenario's. Nieuw Amsterdam, Amsterdam; 256 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden