Interview

China is niet de nieuwe wereldmacht

null Beeld getty
Beeld getty

Moet Europa zich verenigen om sterker te staan tegen de rijzende wereldmacht China? Schouder aan schouder met de VS? Rustig aan, zo'n vaart loopt het helemaal niet, denkt de Amerikaanse strateeg Edward Luttwak.

Is China een economische partner? Een economische bedreiging? Of de vijand? Of dat allemaal? Nederland lijkt er niet helemaal uit. Deze week legde minister Bert Koenders van buitenlandse zaken een bezoek af aan China, om economische relaties te bespreken, China aan te moedigen meer voor de mensenrechten te doen, en Peking te vragen meer troepen naar Afrika te sturen voor VN-vredesmissies.

Maar Peking is ook een toekomstige tegenstander van Nederland en de Navo, waarschuwde de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst in april. Ook uit academische hoek klinken waarschuwingen. De Belgische hoogleraar internationale betrekkingen Jonathan Holslag wijst erop dat de groei van de Chinese economie en van zijn strijdkrachten China's verhouding met de Verenigde Staten op scherp zet. De Amerikanen zullen hun machtspositie in Azië niet zomaar opgeven; als dit escaleert tot een conflict, moeten Europese landen de VS militair bijstaan, meent Holslag. Hij voorspelt een terugkeer naar harde internationale machtspolitiek, net als zijn Nederlandse collega en Trouw-columnist Rob de Wijk.

Moet Europa zich wapenen om in die wereld overeind te blijven, liefst als een sterk machtsblok in federatief verband, zoals Holslag en De Wijk bepleiten? Leggen we het anders af tegen de nieuwe grootmacht die wereldwijd alle grondstoffen opkoopt?

Zo'n vaart zal het niet lopen, zegt de Amerikaanse militair strateeg Edward Luttwak. De Chinezen snappen volgens hem zo weinig van strategie dat ze zichzelf in hun eigen regio al hopeloos in de nesten werken en isoleren.

"Als de Chinezen iets van strategie snapten, zouden ze weten dat om wereldwijd machtig te zijn, vriendschap met je buren een vereiste is. Als de Verenigde Staten onderhandelen met Canada of Mexico, dan is het gebruik van geweld geen optie. Amerikaanse straaljagers maken geen provocerende vluchten langs de grens."

De Chinezen koersen aan op een strategische nederlaag door kleine buurlanden als de Filippijnen en Vietnam te provoceren en Japan en India uit te dagen, meent hij: "Die twee hebben samen al een grotere economie en bevolkingsomvang dan China. Daarachter staan nog Australië en de Verenigde Staten. Een tijger strijdt dus tegen een groep honden die steun hebben van op zijn minst een leeuw.

Pas als je vrij van directe zorgen bent, kun je beginnen aan risicovolle wereldwijde tochten op de oceaan. Een van de redenen dat de Amerikanen ver van huis kunnen optreden is dat ze geen enkele militaire confrontatie met Mexico en Canada hebben."

U schreef hier al over in uw in 2012 verschenen boek 'De opkomst van China versus de logica van strategie'. Wat is er sindsdien gebeurd?
"Ik voorzag niet dat het strategische inzicht van de huidige Chinese president Xi Jinping zo onderdoet voor dat van zijn voorganger Hu Jintao. Xi voert de druk op buurlanden verder op en drijft hen in de armen van de Verenigde Staten. Het leek mij volstrekt logisch dat China liever invloed over de Filippijnen heeft dan een piepklein eilandje van de Filippijnen bezit."

Om claims over vrijwel de gehele Zuid-Chinese Zee kracht bij te zetten bouwt Peking kunstmatige eilandjes en worden schepen van andere kuststaten verjaagd. Dat agressieve gedrag keert zich tegen China, volgens Luttwak. "Daardoor stelt president Obama, die zich terugtrekt uit het Midden-Oosten (op wat bombardementen en commando's na), en die aarzelt om veel te doen in Europa, zich als een cowboy op in Azië.

Naast Xi's gebrek aan strategisch inzicht - een eigenschap die vaker voorkomt bij dictatoriale leiders - speelt er nog iets anders. Dertigduizend leden van de communistische partij zijn het slachtoffer geworden van Xi's anti-corruptiecampagne, en een veelvoud daarvan voelt zich bedreigd. Xi probeert via confrontaties met het buitenland steun van de bevolking te krijgen tegen zijn eigen partij. Belachelijk, want het is één ding om tegen de Verenigde Staten in te gaan, maar niemand vindt je heroïsch omdat je met de Filippijnen strijdt.

De Chinezen zijn bovenal dom bezig. Ze snappen niet dat actie een tegenreactie uitlokt, en niet tot gehoorzaamheid leidt. De Aziatische kuststaten vormen nu een alliantie met elkaar en de Verenigde Staten en Australië. Maar de geschiedenis van de mensheid is een opsomming van misdaden en dwaasheden begaan door mensen die strategie niet begrijpen."

Wat zijn de gevolgen voor Europa als de VS en hun Aziatische bondgenoten tegenover China komen te staan? Trekt Amerika zich terug uit Europa?
"Dat zal niet gebeuren. We hebben nog steeds de Navo om Europa te beschermen tegen een invasie. De VS nemen Europa niet meer serieus in het strategisch beleid, maar economisch wordt Europa erg serieus genomen.

Voor Europa vormt China geen veiligheidsbedreiging. Maar Europa moet wel leren omgaan met wereldwijde veranderingen in het machtsevenwicht. Als het bijvoorbeeld echt misgaat in de Stille Zuidzee, zal de Amerikaanse marine verdwijnen uit de Atlantische Oceaan. Europese landen die nu op Washington vertrouwen voor hun veiligheid moeten in staat zijn in hun eigen achtertuin hun belangen te behartigen."

null Beeld getty
Beeld getty

U schrijft dat kernwapens een confrontatie met grootschalige militaire middelen uitsluiten. In plaats daarvan zal handel als drukmiddel worden ingezet. Zien we dat nu al gebeuren?
"Er woedt eigenlijk altijd een vorm van geo-economische strijd tussen China en de rest van de wereld. Geo-economie is de logica van strategie uitgedrukt in de taal van handel. Nu benaderen veel landen China in de logica en de taal van handel: ze willen gewoon zaken doen.

Maar bij de Chinezen zit er altijd een of ander sluw plan achter, vanwege hun gecentraliseerde communistische regering. Tien tot vijftien jaar geleden was het grote plan om grondstoffen in Afrika op te kopen. Overal kochten ze mijnen. Na een tijd kwamen ze erachter dat als je de mijn bezit, je de grondstof niet elders voor een lagere prijs kunt kopen maar vastzit aan je eigen aanbod. Ondertussen schommelt de prijs van grondstoffen op de wereldmarkt en worden Australische mijnen competitiever."

Na de 'modegril' om grondstoffen en mijnen te bezitten, is China volgens Luttwak nu in de greep van een andere gril: alle havens bezitten. "De Chinezen zijn volledig in beslag genomen door het idee van de zijderoute. China heeft de grootste concentratie aan industriële productie ter wereld, en Europa de grootste concentratie consumenten ter wereld. Het is dus een goed idee om de verbindingen tussen China en Europa te verbeteren, en het is passend om dat naar de historische zijderoute te vernoemen.

Maar het loopt uit de hand nu de Chinezen, onder de noemer zijderoute, havenfaciliteiten in Sri Lanka willen bezitten. Je hóeft geen eigenaar van een Srilankaanse haven te zijn om containers via dat land te verschepen. En kijk eens naar de gevolgen. India raakt door de Chinese aanwezigheid in Sri Lanka compleet op het oorlogspad - terwijl tegelijkertijd een ander deel van de Chinese regering al het mogelijke doet om de Indiërs binnen te halen met economische deals.

De Chinezen willen de historische zijderoute op fysieke wijze nieuw leven inblazen, terwijl dat vooral een conceptueel begrip was dat dreef op kredietbrieven die je van Europa tot Azië kon inwisselen."

Dat Europese landen inzake China van mening verschillen bleek eerder dit jaar. De VS wilden niet meedoen met de Aziatische Infrastructuur Investeringsbank, die gezien kan worden als een concurrent van de - door de VS gedomineerde - Wereldbank.

Washington was er dan ook niet blij mee dat Europese landen (waaronder Nederland) wel deelnemen aan de bank. Maar Luttwak ziet het probleem niet. Europese landen moeten vooral hun eigen afweging maken, en bovendien: zoveel heeft de nieuwe instantie niet om het lijf. "Die investeringsbank is van een omvang dat het misschien van groot belang is voor Equatoriaal-Guinea, maar niet voor de Europese Unie."

In Nederland zegt het Haags Centrum voor Strategische Studies dat, vanwege het Chinese staatsgestuurde kapitalisme, de Nederlandse regering ook meer betrokken moet zijn bij een strategie om toegang tot grondstoffen te verzekeren. Anders verliezen we die straks. Zou dit verstandig zijn?
"Het zou onverstandig en nutteloos zijn. Je krijgt toegang tot grondstoffen door ze te kopen. Dat is een oneindig veel betere manier dan eerst zelf de productiefaciliteiten kopen. Zodra je dat doet, ben je gebonden aan het grondgebied en krijg je zorgen over de lokale politiek die je niet kunt sturen, en meer van dat soort ellende. China kan iedere mijn opkopen, maar wat gaan ze ermee doen? Ik denk niet dat het hun bedoeling is om mijnen te kopen en vervolgens de grondstoffen níet te verkopen."

En als China de kraan dichtdraait?
"China is een exporteconomie. Dan zou het zijn eigen economie wurgen. Sommige landen hebben dat ooit gedaan, maar ik zie de Chinese ideologie niet die kant opgaan."

Een vaak gehoorde waarschuwing is dat China's opkomst machtspolitiek terugbrengt, en om in zo'n wereld te overleven moeten Europese landen integreren in een eigen machtsblok - een soort federale EU. Goed idee?
"In een heterogene groep zoals de Europeanen bepaalt cohesie of je wint of verliest. De oorzaak van het huidige gebrek aan cohesie is de poging om Europa via de euro te integreren. De euro heeft juist verdeeldheid gezaaid en verdient dus kritiek. Bovendien, als er niet eerst enige mate van controle op de Europese instellingen komt, dan zul je allerlei vormen van verzet krijgen. Het idee dat een federaal Europa sterker zou zijn, is een mythe."

Welk beeld hebben de Chinezen van Europa?
"Ze zien Europa als een grote afzetmarkt. Ze denken ook dat als ze ooit iets nodig hebben van Europa ze het zo kunnen kopen. Ze zien Europeanen als zwak. Het ontbreekt hun aan vastberadenheid om hun waarden te verdedigen. Toen de Chinese dissident Li Xiaobo in 2010 de Nobelprijs kreeg, dreigde Peking Oslo met importboycots. De Noren stelden zich daarna erg nederig op. Als de Chinezen zien dat de Noren overstag gaan voor een triviaal economisch belang als de zalmexport, krijgen ze het idee dat je oneindig corrumpeerbaar bent. Over de Amerikanen hebben ze een totaal andere opvatting. Ze weten dat de Amerikanen van een flink gevecht houden. Ze respecteren, nee sterker nog, ze vrezen de Amerikanen.

Wat is dan een verstandige manier voor Europa om met China om te gaan?
"Alles begint met een gezamenlijk Europees standpunt. De Chinezen zijn erg goed in het uitbuiten van meningsverschillen. Ze onderhandelen het liefst met landen individueel, zodat Peking de machtige partij is. Als er een delegatie langskomt, en iemand stelt teveel ongemakkelijke vragen, dan isoleren ze hem. Ze zijn dan heel aardig tegen iedereen en gemeen tegen de criticus. Dat scheidt hem letterlijk van de groep."

Wie is Edward Luttwak?

Edward Luttwak (1942) werd geboren in Roemenië, studeerde economie in Groot-Brittannië, en promoveerde op de militaire strategie van het Romeinse Rijk aan de Amerikaanse Johns Hopkins universiteit. Hij woont sinds 1972 in de VS, waar hij diverse ministeries adviseerde inzake buitenlands en veiligheidsbeleid en de operationele kant van militair optreden.

Hij schreef diverse, vaak herdrukte handboeken over historische, politieke en militaire onderwerpen, zoals 'Coup d'État: A Practical Handbook' (1968) en 'Strategy: 'The Logic of War and Peace' (1987). Ondertussen publiceerde hij onder meer over het Byzantijnse Rijk, het Amerikaanse industriebeleid en contemporaine conflicten. Tevens is Luttwak bestuursvoorzitter van een bedrijf dat vliegtuigen verhuurt en heeft hij een ecologische ranch in Bolivia.

In 2012 publiceerde hij het geruchtmakende boek 'De opkomst van China versus de logica van strategie'. Daarin voorspelt hij dat China aan strategische incompetentie ten onder zal gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden