Opinie

Chimp Tommy is een persoon

'Iedere chimpansee is een individuele persoonlijkheid.' Beeld Colourbox

ERNO ESKENS   Over een paar eeuwen blikken we met dezelfde schaamtegevoelens terug op de manier waarop we met dieren omgaan, als op de slavernij, voorspelt filosoof Erno Eskens.

Mag je een persoon zonder aanklacht of rechtszaak langdurig opsluiten? Nee, dat mag niet. Maar wat als de persoon in kwestie een chimpansee is? Kan een chimpansee überhaupt een 'persoon' zijn?

Deze week stapte de Amerikaanse jurist Steven M. Wise naar de rechtbank in New York met het verzoek om de opsluiting van Tommy, een chimpansee, onrechtmatig te verklaren. Tommy (26) woont in een klein stalen hok en heeft alleen een televisie ter afleiding. Volgens Wise is Tommy een persoon en personen mag je niet zomaar eenzaam opsluiten. Daar zijn regels voor.

Rechtssubject
Een van die regels om iemand van zijn vrijheid te beroven, kennen we als het habeas corpus-principe. Letterlijke betekenis: 'je moet het lichaam hebben'. Verdachten horen in persoon aanwezig te zijn in een rechtbank. Zij of hun advocaat moeten gehoord worden. Volgens Wise gaat dit rechtsbeginsel ook op voor chimp Tommy.

Als Tommy als persoon wordt erkend en daarmee de status van 'rechtssubject' krijgt, is het maar een kleine stap naar vrijspraak voor andere bewuste dieren die op dieronterende wijze worden opgesloten - circusolifanten, gehouden dolfijnen, varkens et cetera.

Ik hoop van harte dat Wise de zaak wint. Een chimpansee is nu eenmaal geen ding, geen rechtsobject, Tommy is een persoon.

Stem en ogen
Uiteraard is dat begrip 'persoon' lastig te definiëren, maar de oorspronkelijke betekenis van het woord maakt veel duidelijk. 'Persoon' komt van het Latijnse persona of 'masker'. In de Romeinse theaters droegen de acteurs maskers van aardewerk of hout. Door de ooggaten klonk de stem van de acteur; soms waren ook diens ogen te zien. Achter het masker zat iemand. Die 'iemand' - stem en ogen - is men in de loop van de eeuwen 'persoon' gaan noemen.

Wie twijfelt of Tommy een 'iemand' is, kan een blik werpen in het fotoboek van James Mollison. Hij portretteerde honderden apen. Hun gezichten recht vooruit, met dezelfde maskerachtige gezichtsuitdrukking. Dwars door hun pose heen zie je echter de priemende ogen. Na tien bladzijden is duidelijk: dit zijn onmisbaar individuele persoonlijkheden; wezens met een eigen leven, met eigen belangen, met eigen verlangens.

Tot nu toe hebben chimpansees ongeveer dezelfde status als een huis. De eigenaar heeft de plicht om er goed voor te zorgen. In de praktijk betekent dat vrijwel alles mag wat niet bij wet verboden is. Artikel 2.1 van de Wet Dieren zegt bovendien dat de mens dieren leed mag bezorgen als dit een 'redelijk doel' dient.

De wet gaat ervan uit dat alleen de mens een animal rationale, een redelijk dier, is. Diereneigenaren mogen bepalen wat redelijke doelen zijn. Hun eigendommen hebben zich te schikken.

Wise vergelijkt de status van het dier met die van de slaven eerder. Zo'n vergelijking heeft altijd iets ongemakkelijks. Wie wil mensen met dieren vergelijken? Toch zit er wel wat in omdat dieren en slaven, ondanks hun evidente verschillen, in eenzelfde juridische situatie zitten.

Brandmerken
Ook de slaaf had destijds de status van 'rechtsobject'. Ook zij waren eigendom, waar goed voor gezorgd moest worden. Op dit punt lijkt de argumentatie van dierenhouders nu op die van slavenhouders van weleer.

De Nederlandse slavenhandelaar Willem Bosman rechtvaardigde slavernij met het argument dat hij zijn slaven keurig te eten en te drinken gaf. En ja, goed, af en toe moest er iets akeligs gebeuren, zoals brandmerken. '..vermits het uit noodsakelykheid geschied, so moet het 'er so mee doorgaan; doch echter dragen wy so veel mogelyk Sorg, datse niet te hard werden gebrand, voornamentlyk de Vrouwlieden, die doch altoos wat teerder vallen.'

Terugblikkend staat het schaamrood je op de kaken bij het lezen van zo'n passage. Hoe kon deze slavenhandelaar, terwijl hij de brandtang hanteert, over 'so veel mogelyk Sorg' spreken?

Ik voorspel dat we over een paar eeuwen met dezelfde schaamtegevoelens terugblikken op de manier waarop we nu de wettelijk verplichte 'nodige zorg' verlenen aan gehouden dieren.

Trivale eigenschap
Er klopt iets niet in dat zorgdenken. Het schiet simpelweg tekort, omdat dieren geen dingen zijn. Tommy heeft een eigen wil, eigen belangen, eigen wensen, eigen gevoelens en eigen zorgen. Misschien is Tommy een ander persoon dan jij en ik, maar toch, een persoon die ook als zodanig gehoord moet worden in de politiek en in het geldende rechtssysteem.

In een democratie proberen we de belangen van alle betrokkenen op een faire wijze te wegen. Gelijke gevallen worden gelijk behandeld, zegt de wet. Het is hoog tijd dat dit beginsel ook voor die personen opgaat wier belangen we tot nu toe te makkelijk en op basis van een triviale eigenschap - het dier zijn - hebben achtergesteld.

Ongetwijfeld zal het lastig zijn om de dieren op een rechtvaardige wijze in het rechtssysteem in te passen. Hoe regelen we dit allemaal? Maar als we er zelfs in slagen om naamloze nv's waarvan alle bestuurders zijn opgestapt, als rechtspersoon te behandelen, waarom zou het ons met gevoelige, bewuste en denkende dieren dan niet lukken.

 
Misschien is Tommy een ander persoon dan jij en ik, maar toch, een persoon die ook als zodanig gehoord moet worden in de politiek en in het geldende rechtssysteem
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden