Charlotte Dumas toont de dieren met een zweem van tragiek en melancholie

Charlotte Dumas fotografeert sinds haar afstuderen aan de Rietveld Academie, in 2000, dieren. Dat valt op, want in de moderne kunst worden dieren nauwelijks als een serieus onderwerp gezien. Aanvankelijk concentreerde ze zich op politiehonden en paarden, inmiddels zijn daar ook wolven, tijgers en leeuwen bij gekomen. Maar het zijn niet de geijkte dierenfoto’s of vertederende plaatjes. Dumas maakt echte portretten, waarop het karakter van het dier haast voelbaar is.

Neem nou die zwarte hengst, die meteen de aandacht trekt op de tentoonstelling die Museum De Pont wijdt aan Dumas. De eerste indruk is: wat een vurig paard, maar dan zie je dat het met een ketting vastgeklonken zit, de staart in een slordige knoop om te voorkomen dat het uiteinde over de grond sleept. Het paard heeft mooie glanzende flanken, maar het heeft ook iets bedrukts en terneergeslagens, zoals het daar in die kale betegelde ruimte staat met al die spierbundels en aderen die je onder de huid ziet lopen en die verwijzen naar zijn nauwelijks te beteugelen vurigheid. Ook de witte schimmel ernaast roept mededogen op, door de littekens in zijn witte smoezelige vacht, waarvan elk haartje zichtbaar is. Nee, dit zijn niet de aaibare paarden van de kalenders en posters die maneges en meisjeskamers sieren.

Vele (nachtelijke) uren bracht Charlotte Dumas (1977, Vlaardingen) door met paarden, onder meer in de stallen van de renbanen van Parijs en Palermo. Als kind was ze al gefascineerd door voorstellingen met dieren. Als haar ouders haar meenamen naar het museum, liep ze meteen naar de schilderijen waarop dieren voorkwamen. Vooral slagvelden met soldaten te paard intrigeerden haar. Dumas put de inspiratie voor haar portretten ook uit de schilderkunst. De dierentaferelen van Eugène Delacroix en de ruiterportretten van Theodore Géricault, die beiden behoorden tot de toonaangevende schilders van de Franse Romantiek van de 19de eeuw, zijn haar favorieten. Geweldig vindt ze het, hoe deze kunstenaars paarden hebben uitgebeeld: heroïsch en tragisch, vurig en toegewijd. Het zijn net menselijke portretten. Natuurlijk, ze had ook mensen kunnen fotograferen, maar dat vindt ze minder interessant. Bij het portret van een mens kijk je naar je eigen soort, dat is haar te direct. Een dierenportret leent zich voor een brede interpretatie. Het is ook niet voor niks, zegt ze, dat mensen zich vaak identificeren met dieren en er allerlei karaktereigenschappen aan toekennen. Ook het monsterverbond tussen mens en dier interesseert haar en de eeuwenlange geschiedenis die daarbij hoort. Hoe de mens het paard bijvoorbeeld heeft gebruikt in oorlogen. En dat terwijl het paard een vrij dier is dat in kuddes in de natuur leeft en altijd zal vluchten bij gevaar.

In haar foto’s probeert ze hetzelfde gevoel op te roepen als wat de schilderijen van Delacroix teweegbrengen. Het gaat haar in de eerste plaats om de zeggingskracht van het beeld, waarbij ook de lichtval een belangrijke rol speelt. In de uit 2004 daterende serie Day is done laat ze de paarden van de Romeinse bereden politie zien in het nachtelijk duister van de stallen. Even snel een paar foto’s maken is er nooit bij en ook daarin voelt ze zich verwant met Delacroix die, vermoedt ze, voor zijn schilderijen waarschijnlijk ook heel veel tijd in paardenstallen heeft doorgebracht. Urenlang observeert ze de dieren. In de visie van Hendrik Driessen, directeur van De Pont, is Charlotte Dumas misschien wel één van de meest rake kijkers. Zonder manipulatie, fotoshoppen of telelens maakt ze haar foto’s, die ook altijd wars zijn van spektakel of drama en in opbouw sterk doen denken aan de klassieke schilderkunst. Ze vindt haar portretten pas geslaagd als mensen bij de eerste blik iets voelen, dan zien wat er uitgebeeld wordt en pas daarna constateren dat het een foto is. Het medium is voor haar bijzaak. Ze sluit niet uit dat ze ook nog eens dieren gaat schilderen.

Met uiterste precisie legt ze de dieren vast en toont ze als wezens met een karakter, waardoor je je als kijker vanzelf verbonden voelt met haar dieren. Ze probeert ook letterlijk zo dicht mogelijk bij de dieren te zijn. Bij wolven is dat lastig, omdat ze zo schuw zijn. Daarom koos ze daarvoor een andere benadering. Staan de paarden op haar portretten er vaak in dezelfde pose bij, de wolf is steeds op verschillende manieren in beeld gebracht: slapend, speurend, opkijkend, op zijn hoede of juist ontspannen. Voor haar wolvenportretten reisde Dumas naar reservaten in Noorwegen, Italië, Duitsland en Amerika, waar de dieren in roedels leven. Ze is net terug van een reis naar Arizona, waar ze tijgers en leeuwen in een wildpark heeft gefotografeerd. Eigenlijk was het een verkenningsreis, vertelt ze, om te kijken of ze de ’klik’ die ze heeft met paarden en wolven, ook voelt bij leeuwen en tijgers. Wat het zal opleveren, weet ze nog niet. Soms houdt ze maar één goede foto over aan een reis.

Van paarden naar wolven en andere roofdieren lijkt een grote stap. Het paard, als trouwe metgezel in oorlog en vrede en symbool voor de hechte band tussen mens en dier, geldt als een edel dier, met een hoofd en benen in plaats van kop en poten. De wolf is schuw, wordt gezien als een vijand van de mens en staat ook nog eens helemaal onderaan in de kaste van de roofdieren, maar heeft wel net als het paard een eeuwenlange geschiedenis met de mens. Juist die uitersten die paard en wolf vertegenwoordigen in onze omgang met dieren, maken ze zo interessant, vindt Dumas. Opvallend genoeg krijgen de wolven in haar portretten iets kwetsbaars. Ook worden ze net als de paarden omgeven met een zweem van tragiek en melancholie, waardoor wolven en paarden uiteindelijk meer verwant zijn dan in eerste instantie gedacht. Inderdaad, ze krijgen iets menselijks. Het is net alsof we ze door de foto’s van Dumas hebben leren kennen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden