CHAOS, GEEST EN WATER

Marsman was waarachtig de enige niet die de spanning proefde in rivieren die in zijn Herinnering aan Holland “traag door oneindig laagland gaan”, maar wier “stem van het water met zijn eeuwige rampen in alle gewesten wordt gevreesd en gehoord”. Slauerhoff noteert eenzelfde spanning in zijn Catastrophe waarin hij de 'vijvers' van ons Deltabewoners laat opzwellen tot moerassen, hun rust in gevaar doet verkeren en hij tenslotte het spookbeeld oproept van “de enklen die bovendreven, gezwollen als geworgden, de haren los”.

WILLEM BREEDVELD

Het is een spanning die door de eeuwen heen kunstenaars van de lage landen (men denke vooral aan de schilderkunst) bezighield. Zo schrijft de dichter Matheüs Gargon (1661-1728): “Nu lacht gij lieflijk toe, dan dreigt gij met uw baaren/ Noch dijk, noch dieren te sparen/ Men ziet in uw onstuimigheid/ Hoe dat men vrezen moet, als onze vijand vleid”. Misschien was het wel die lieflijkheid en traagheid die onze voorvaderen op het idee hebben gebracht dat ze het in onze moerasdelta met zijn reusachtige watermassa's wel op een akkoordje konden gooien; aanvankelijk door angstvallig in de buurt te blijven van vluchtheuvels en zelfopgeworpen terpen en later met behulp van een complex netwerk van dijken, sloten, vaarten en afwateringswerken.

Maar hoe dan ook, het gebeurde vanuit het besef dat er sprake was van een broos evenwicht dat op ieder onzalig moment verbroken kon worden. Tot in 1953 de grootste ramp ons trof; we reageerden met tot dusverre onovertroffen Deltawerken en meenden sindsdien dat we het lot definitief naar onze hand hadden gezet. Inclusief de aanleg van het ultieme paradepaard in de vorm van de Oosterscheldedam waarmee de dichtregels van Gargon voorgoed van hun magische kracht beroofd leken. Hij schreef nog: “Rustlooze zee, die door ebb' en vloed/ vertoont het wissellot van voor- en tegenspoed/ en de onstandvastigheid der ondermaansche dingen/ die op - en nederspringen”. Hoezo onstandvastigheid? Of, hoe en wanneer er 'op- en nedergesprongen' wordt, dat maken we zelf wel uit.

Fout gezien dus. Misschien mogen we zeggen dat we het gevaar vanuit zee vooralsnog op afstand kunnen houden. Misschien, want geen van de toenmalige Deltabouwers kon destijds bevroeden dat we tot twee keer toe zo ongenadig in de rug zouden worden aangevallen. Uitzonderlijk, wordt gezegd. Puur toeval, zo twee keer achter elkaar. Maar wie zou de ellende kunnen becijferen wanneer we bij dit toeval ook nogeens optellen het toeval van een uitzonderlijk hoog peil van de Noordzee, in combinatie met een springvloed zoals in 1953? Het water zou geen kant meer uitkunnen.

Ik heb geen zin hier voor onheilsprofeet te spelen. Eén ding moet me echter van het hart: zaterdag hield Trouw samen met de Thomas More Academie een symposium over Chaos en geest. Over enerzijds het geweldige kunnen van de mens en anderzijds zijn onvermogen de vaak door hemzelf opgeroepen chaos de baas te blijven. Precies zo beschreef Antoon Coolen hoe het zijn Dorp aan de rivier verging. Hij schrijft: “De Maas komt naar dit dorp toegestroomd. Ze stroomt erlangs. Ze buigt er zich weer vanaf. Maar dit zal niet lang meer duren. In haar dal wriemelen en wroeten honderden kleine mensjes, grondwerkers met de spade, zandtreintjes tuffen door de grienden zwaar tegen de hellingen op (...). Er zijn de vage silhouetten van hoge hijskranen en er gaat de daverende rateling, waar ze beton aan het storten zijn voor de stuw en de sluis”.

En Coolen besluit aldus: “...er komt een dag, dan stroomt het Maaswater in een nieuwe bedding, dan hebben handen het water der rivier in een nieuwe bedding geleid, dat is zeker noodzakelijk, want dan is de rivier rechter en korter. Mijn God, rechter en korter...” Zeg dat wel. Het waren ook de sleutelwoorden waarmee we de stroomgebieden van Rijn en Maas aan onze wil hebben onderworpen. Ontwatering, kanalisatie, snelle, efficiënte afvoer. Weg met alles wat meandert, wat waar dan ook en hoe dan ook drassig maakt.

Met als gevolg dat in tijden van hevige regen de over onszelf afgeroepen vloedgolf niet meer te stuiten is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden