Column

Chantal Akerman was een cineaste van wereldformaat

Scene uit de film 'Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles' van cineaste Chantal Akerman.Beeld Still van Youtube

Ik heb, geloof ik, maar één film gezien van de Belgische cineaste Chantal Akerman. Maar die is mij mijn hele leven bijgebleven.

'Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles' viel in 1975 als een steen in het water. Ruim drie uur lang, met tergend lange shots, zonder de opsmuk van muziek: dit was geen film voor een doorsnee-bioscoop. Ik moet hem in het filmmuseum hebben gezien en die ene rolprent was genoeg voor een heel oeuvre.

Nu, op de kop af veertig jaar later, hoor ik dat Akerman overleden is op 65-jarige leeftijd. Ongelooflijk: toen zij Jeanne Dielman maakte, was ze nog maar vier- of vijfentwintig.

In mijn herinnering sprak toen iedereen over die film, maar dat kan niet waar geweest zijn. De steen in de vijver trok wel steeds bredere cirkels, maar werd door bijna niemand opgemerkt. Ik moet het dus zelf geweest zijn die er steeds over sprak - al was het maar in een zwijgende inwendige monoloog, zo mooi in overeenstemming met Jeanne Dielman zelf, waarin nauwelijks gesproken wordt.

Het filmblad Skoop zette als kop boven zijn recensie een klein stukje uit de schaarse dialoog: 'Jeanne: Is het lekker? Zoon: Ja.' Zo banaal, zo alledaags, zo minimalistisch hield Akerman het vol, 193 minuten lang en geen minuut té lang - al vond niet iedereen dat toen, geloof ik.

In die ruime drie uur volgt Akerman de hoofdpersoon op de voet, zelfs bij de kleinste dingen die ze doet. Jeanne doet boodschappen, schilt de aardappels, gaat in bad. Alles wordt in detail vastgelegd door de onbeweeglijke blik van de camera en de microfoons die bijna niets anders te registreren hebben dan omgevingsgeluiden.

Elke middag ontvangt zij een man - iedere dag een andere man - met wie ze zich prostitueert: waarschijnlijk de kilste en pijnlijkste sexscènes die ooit op celluloid zijn vastgelegd.

Chantal Akerman tijdens het filmfestival in Venetië in 2011. Vandaag werd bekend dat de Belgische cineaste is overleden op 65-jarige leeftijd.Beeld ap

Tot er bij haar laatste klant iets verandert. Plotseling, mechanisch en bijna achteloos steekt Jeanne Dielman hem na de daad dood met een huishoudschaar. Daarna zien we haar vrijwel bewegingloos aan tafel zitten in haar burgerlijke zit-eetkamer, de soepterrine op tafel, ruim vijf verschrikkelijke minuten lang, waarin er niets gebeurt. Tot de aftiteling het eindelijk van de camera overneemt.

Jeanne Dielman heette een feministisch manifest te zijn, geheel naar de mores van de jaren zeventig. Ik ben die geloofsovertuiging nooit toegedaan geweest, en ben er al evenmin een voorstander van dat mensen elkaar terloops met huishoudscharen om het leven brengen. Maar alle ideologische discussies over de 'vrouwelijke blik' of het onzichtbare geweld van de geslachtsverhoudingen namen de diepe indruk niet weg die de film toen en nu op me maakte. Nog maar een half jaar geleden zag ik hem voor het eerst terug en hij had nog niets van zijn overrompelende kracht verloren.

Wat was Akermans geheim? Was het de hypnotische traagheid van haar shots die - net als later bij de Hongaarse cineast Bela Tarr - het kijken in een soort trance bracht? Was het haar aandacht voor de miniemste handelingen en gebaren, die daardoor boven zichzelf werden uitgetild en bijna begonnen te barsten van betekenis? Was het het weergaloze gelaat van hoofdrolspeelster Delphine Seyrig, ook al zo'n relatief jong gestorvene in de cinema? Bijna op de kop af een kwart eeuw geleden overleed zíj: op 15 oktober 1990, nog net geen zestig.

Ik zie opnieuw de beelden van Jeanne Dielman voor me. Het nondescripte, ouderwetse interieur van haar huis, de schaarse beelden op straat, in de stad die mij sindsdien vertrouwd is geworden. Pas nu weet ik waar de Quai du Commerce/Handelskaai ligt, in welk deel van de stad; een vroegere correspondente van deze krant woont er inmiddels om de hoek.

Mijn alledaagsheid raakt die van Jeanne Dielman van veertig jaar geleden, en misschien ook een beetje van Chantal Akerman, zojuist gestorven. De rimpelingen die haar meesterwerk veroorzaakten deinen nog altijd na: in mij, in de stad en in de geschiedenis van de wereldcinema. Alleen al om Jeanne Dielman verdient Chantal Akerman haar plaats in het pantheon van grote cineasten.

Scene uit de film 'Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles' uit 1975.Beeld Still van Youtube
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden