Review

Chagrijnig van de cactus

Janneke Derwig: 'W.C.-papier in de wind laten wapperen', Van Holkema en Warendorf, v.a. 5 jr; 'Het ABC van Willem Wilmink', ill. Olivia Ettema, Querido, ¿ 22,90, v.a. 6 jr; Jaap ter Linden, Anne de Vries e.a.: 'A is een aapje', Querido, 157 pag. ¿ 35. Exposities ABC-boeken: Nationaal schoolmuseum Rotterdam (tot 7/1/'96), Letterkundig museum (8/12/'95 - 17/3/'96) en Museum van het boek, Den Haag: 15/12/'95 - 20/2/'96).

Janneke Derwig maakte 'W.C.-papier in de wind laten wapperen' als eindexamenwerkstuk voor de Akademie voor beeldende kunsten in Tilburg. Haar illustraties, simpel, in zwart-wit met één steunkleur, lijken inderdaad wel getekend op stukjes rafelig wc-papier. Een speelse relativering van Kunst met een hoofdletter, maar intussen zijn die 'vodjes' wel fraai afgedrukt op een oblong formaat dat is aangepast aan de langwerpige vorm van wc-papier.

Janneke Derwig allitereert er lustig op los met haar 'Akelig aangebrande aardappels', 'Bibberen in een bad met bubbels' en 'Chagrijnig van de cactus'. In overeenstemming met de tijdgeest heeft ze het aloude educatieve karakter van ABC-boeken losgelaten en er een nonsensboekje van gemaakt, met bijvoorbeeld 'Macaroni in je mok mikken' en 'Een onderbroek over je oren trekken'.

Hoef je je bij Janneke Derwigs teksten niet af te vragen welke letter aan de beurt is, bij 'Het ABC van Willem Wilmink' is het even zoeken, ook al staat het betreffende woord vetgedrukt. Dat gaf Wilmink wel de gelegenheid om met zijn teksten het niveau van Sinterklaasrijmen, dat de meeste ABC-boeken kenmerkt, te overstijgen. Zo schrijft Wilmink persoonlijk getinte, melancholieke versjes over vroeger naast grappige nonsensversjes over dieren. De gedichtjes, steeds drie maal twee regels met eindrijm, zijn bondig, maar toch verhalend en bevatten meestal een clou aan het eind, zoals bij de letter f:

'Het was niet zoals het lijkt op de foto die jij bekijkt: mijn opa en oma waren niet sjiek, ze werkten in een textielfabriek, ze leefden in een moeilijke tijd. Er zit verdriet in hun deftigheid.'

Wat de bundel zo opvallend maakt zijn echter vooral de prenten van Olivia Ettema. Ze maakte krachtige, zelfbewuste linoleumsnedes die in twee drukgangen - zwart en grijs - werden afgedrukt. Door het ambachtelijke, zeefdrukachtige effect komt dat levendig en 'kleurrijk' over. Evenals in het boekje van Janneke Derwig zijn ook hier tekst, typografie, beeld en lay-out tot spannende composities per dubbele pagina gecombineerd. Dat is overigens een interessante ontwikkeling in de kinderliteratuur: steeds meer wordt het maken van een boek opgevat als een totaalproject waarin de verschillende disciplines visueel en inhoudelijk geintegreerd worden.

Dat bovengenoemde ABC-boeken in een rijke traditie staan wordt duidelijk uit 'A is een aapje', een buitengewoon aardig boek met zeven opstellen over de geschiedenis van het ABC-boek, geschreven ter gelegenheid van een reeks lopende tentoonstellingen over Nederlandse ABC-boeken. Daarin valt te lezen dat het oudst bewaard gebleven Abecedarium dateert van rond 1470. Zulke boeken werden gebruikt in kloosterscholen om te leren lezen. Informatief is het artikel van Rudolf Geel over de talloze versies van 'A is een Aapje' (anoniem), waarvan de eerste verscheen in 1836. En Bregje Boonstra, die de ABC-boeken uit de twintigste eeuw bestudeerde, concludeert dat het moderne ABC-boek vooral een speeltuin voor illustratoren is geweest. Dat wordt bevestigd door de nieuwste ABC-boeken, die niet langer gemaakt zijn om te leren lezen, maar als spel met woord en beeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden