Cfk-industriefront brak van binnenuit

Het heeft wat rampen gekost om de mens duidelijk te maken dat hij een verwoestende invloed heeft op zijn omgeving. Milieu is van actiepunt beleidsterrein geworden. n een serie artikelen blikt Hans Schmit terug op vermaarde milieuproblemen. Vandaag: de ozonlaag.

Hans Schmit

AMSTERDAM - Begin dit jaar meldde het Rijksinstituut voor volksgezondheid en milieu (RIVM) dat het de goede kant uitgaat met de ozonlaag. Het verbod op de productie en het gebruik van stoffen die de ozonlaag aantasten (zoals cfk's), heeft effect. De concentratie van cfk's in de atmosfeer neemt af. De verwachting is dat de ozonlaag zich vanaf 2010 zal herstellen en dat het herstel rond het midden van de eeuw is voltooid.

De melding maakt duidelijk dat, indien de wil er is, ernstige mondiale milieuproblemen in relatief korte tijd met succes kunnen worden aangepakt. Nog maar 30 jaar terug, in 1973, maakten de Amerikaanse onderzoekers Rowland en Molina bekend dat bepaalde stoffen, zoals chloorfluorkoolwaterstoffen (cfk's), verantwoordelijk zijn voor de afbraak van ozon in de atmosfeer. Ozon komt voor op een hoogte tussen 15 en 50 kilometer en beschermt het leven op aarde tegen te veel ultraviolette straling.

Het bericht sloeg in als een bom, zegt prof.dr. Lucas Reijnders, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en de Open Universiteit en medewerker van Natuur en Milieu. Reijnders: ,,Die cfk's werden toen al vrij lang toegepast. Sinds de jaren '30 werden ze gebruikt als koelvloeistof in koelkasten en koel- en vriesinstallaties. In de jaren '60 en '70 werden ze op grote schaal toegepast als drijfgas in spuitbussen. De stoffen werden als inert beschouwd -ze zouden moeilijk in reactie treden met andere stoffen. Rowland en Molina, die later samen met Paul Crutzen de Nobelprijs hebben gekregen, maakten echter aannemelijk dat in de ozonlaag de cfk's onder invloed van ultraviolette straling werden afgebroken en dat het daarbij vrijkomende chloor de ozonlaag zou afbreken.'

De discussie richtte zich eerst op het gebruik in spuitbussen. Reijnders: ,,In de VS leidde dat al midden jaren '70 tot een verbod op de toepassing in spuitbussen, maar in Europa werd meer over ontslagen en werkloosheid gesproken dan dat er iets werd gedaan. Tot midden jaren '80 Britse onderzoekers op Antarctica meldden dat zij al enkele jaren zagen dat in de lente de ozonconcentratie er afnam. De ontdekking die aantoonde dat er niet alleen een afname van ozon was, maar ook een gat in de ozonlaag, had een schokeffect. Vooral in Australië en Nieuw-Zeeland was de angst voor toename van huidkanker en oogziekten groot. De ernst van het probleem werd snel opgepikt in de internationale onderhandelingen. Het Protocol van Montreal uit 1987 voorzag in de beëindiging van de productie van stoffen die de ozonlaag aantasten in het jaar 200.'

De industrie voelde weinig voor een verbod. Reijnders: ,,De producenten van stoffen die vanwege milieuschade verboden zouden moeten worden, vormden altijd een hecht front. Ze trokken één lijn en verzetten zich tegen het verwijderen van fosfaat uit wasmiddelen, van cadmium uit plastic en van lood uit benzine. Dat was ook het geval bij de cfk's. Tot Dupont omging en met de productie stopte omdat het een alternatief zonder chloor had. Dat was de eerste keer dat het industriefront van binnenuit brak. Nu zijn de fronten minder hecht. Zo vinden Shell en BP dat er iets moet worden gedaan aan het klimaatprobleem en staan daarmee recht tegenover Exxon, dat vindt dat het probleem niet bestaat.'

In Nederland geldt sinds 1993 een besluit waarin de productie van, de handel in en het gebruik van stoffen die de ozonlaag aantasten eerst aan banden werd gelegd en later, in overeenstemming met Europese regels, verboden. De productie is sinds 1995 verboden, het gebruik sinds 2001. Reijnders: ,,Het afbouwprogramma heeft goed gewerkt. Als je een nieuwe koelkast koopt, is die cfk-vrij. Cfk's zijn vaak vervangen door gefluorideerde verbindingen die echter het nadeel hebben sterk opwarmend te werken. Daarom zullen ook die stoffen in fasen worden verboden en geleidelijk vervangen door lpg, ammoniak en kooldioxide.'

In Nederland staat nog één fabriek (Honeywell in Weert) waar cfk's worden geproduceerd voor essentiële toepassingen, zoals spuitbussen voor astmapatiënten. Het bedrijf moet de productie eind 2010 beëindigen, maar kondigde recentelijk aan dat vijf jaar eerder te doen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden