Cecilia Bartoli's nieuwsgierigheid

Een klassieke zangeres die wereldwijd al meer dan vier miljoencd's heeft verkocht, mag zichzelf een fenomeen noemen. DeItaliaanse Cecilia Bartoli (Rome, 1966) is zo'n fenomeen. Zegeldt als een van de populairste zangeressen ter wereld enontketent overal waar ze optreedt furore!

Op die ruim vier miljoen verkochte cd's staat overigens geengemakkelijk en uiterst commercieel cross-over-repertoire zoalsop veel cd's van haar klassiek-zingende collega's. Allerminst.Over die trendy muziekstroming zei ze ooit: 'Voor mij betekentcross-over dat een klassiek artiest een publiek in aanraking kanbrengen met muziek waaraan het niet gewend is; niet andersom!'

En ongewone, tot zeer ongewone muziek heeft Bartoli haarpubliek gegeven. Vanaf 1999 stortte Bartoli zich in bijzondereprojecten. Met adviseurs en musicologen dook ze bibliotheken enarchieven in en groef daar meestal schitterende muziek op dieniemand kende. Allereerst was er 'The Vivaldi Album' (1999),daarna kwam 'Gluck Italian Arias' (2001), gevolgd door 'TheSalieri Album'(2003). En nu is er 'Opera Proibita'. VerbodenOpera! Op de hoes staan die woorden als een rode stempel over eenfoto van Bartoli gedrukt. En die foto is bijzonder: Bartoliposeert als actrice Anita Ekberg in het water van de Trevifonteinin Rome. Een nabootsing van de beroemde scène uit Fellini's film'La dolce vita'. De link tussen foto en muziek op cd lijktvergezocht, maar Bartoli heeft er veel interessants over tevertellen, zal later blijken.

Aan de vooravond van haar zoveelste Amsterdamse optreden wildede kleine diva graag praten over haar carrière en over haarnieuwste muzikale project. In haar luxe suite van het AmstelHotel praat La Bartoli onbevangen en vooral vol passie overzichzelf en over de muziek die ze zingt. Ze is opgeruimd, vrolijkzelfs, maar gaat serieus in op de grote culturele problemen inhaar Italiaanse vaderland. Haar Engels is goed, maar in het vuurvan haar redenaties sluipen Italiaanse uitdrukkingen en soms heleItaliaanse zinnen naar binnen; hoe gepassioneerder ze over eenonderwerp is, hoe Italiaanser Bartoli's discours wordt. Ze lijktnog kleiner dan op het podium, is gekleed in zwarte broek enzwarte coltrui, chic maar onopvallend.

Omdat Bartoli is uitgegroeid tot een van de opvallendstezangeressen van deze tijd, haar eerst maar eens geconfronteerdmet de ere-bijnamen die enkele van haar grote voorgangers in devorige eeuw opgeplakt kregen. La Stupenda, La Superba, La Divina,La Bellissima. Bartoli glimlacht en maakt knikjes van herkenningals de namen opgesomd worden: Joan Sutherland (DeVerbazingwekkende), Montserrat Caballé (De Voortreffelijke),Maria Callas (De Goddelijke), Anna Moffo (De Wonderschone). Bijhet noemen van La Prudentissima kijkt Bartoli verbaasd op. “Wieis dat? Die bijnaam heb ik nog nooit gehoord“. Als ze hoort dathet de bijnaam van Mirella Freni (De Voorzichtige) is, knikt zevol overgave. “Uiteraard! Wat een zangeres! Ze is al over dezeventig en weet je dat ze nog steeds zingt! Ja, die naam pasthaar als een handschoen, ik ken geen zangeres die zo goed enterughoudend met haar prachtige stemmateriaal is omgegaan, hetzo gekoesterd heeft als Freni.“

Bartoli zelf is ook zo iemand die haar vocale boekje niet tebuiten gaat en het repertoire zingt waar haar stem geschikt vooris. Wat zou een goede ere-bijnaam voor Bartoli zelf zijn? LaScopritrice (De Ontdekster)? La Salvatrice (De Redster)?

Bartoli trekt haar wenkbrauwen op en begint te lachen. “Nou,nou! Ontdekster? Redster? Ja, het is waar dat ik de laatste jarenveel muziek heb 'ontdekt' en 'gered', maar vergeet niet dat hetin bijna alle gevallen gaat om muziek van beroemde componisten - Vivaldi, Gluck, Salieri en nu Hündel, Caldara en Scarlatti. Ikheb niet het gevoel dat ik die muziek ontdekt heb. Ze was er al,ik heb er alleen maar weer de aandacht op gevestigd. En dat komtomdat ik nieuwsgierig ben. Ja, misschien is dat wel een mooienaam voor mij: La Curiosa - De Nieuwsgierige.“

In het Concertgebouw zong La Curiosa gisteravond fragmentenvan 'Opera Proibita'. Weer zo'n project dat ontstaan is uitnieuwsgierigheid. De titel verwijst naar een korte periode inhaar geboorteplaats Rome aan het begin van de 18de eeuw, eenperiode waarin opera door het Vaticaan in de ban was gedaan.Waarom maakt Bartoli het zichzelf zo moeilijk en neemt ze net alsveel van haar collega's niet het bekende 'gouden' repertoire op?

“O, nee“, reageert Bartoli met stemverheffing. “Er zijn zoveelvan dergelijke cd's op de markt en er komen steeds maar weernieuwe bij. Mooi hoor, er is vast publiek voor, maar het is niksvoor mij. Ik vind dat je met een solo-cd iets te zeggen moethebben. Er moet een reden zijn voor een cd, een dieperebetekenis. Kennelijk pikt men dat op, omdat het met de verkoopvan 'mijn' projecten heel erg goed gaat. Ik merk dat het aankomten dat men geïnteresseerd is. Men is met mij nieuwsgierig. Ikzing nu tijdens mijn concerten als toegift wel eens een ariavan een van mijn vorige cd's. Als ik dan zonder het van tevorenaan te kondigen bijvoorbeeld een voorheen volstrekt onbekendearia van Gluck ga zingen, beginnen mensen in de zaal spontaan teklappen omdat ze het herkennen. Dat is toch fantastico! Dat dietotaal vergeten muziek van Gluck nu weer tot opgewondenherkenning kan leiden.“

“Dit nieuwe project begon met de muziek van Hündel. Ik wildeeen cd maken met muziek van de jonge Hündel. Ik ben altijdgefascineerd geweest door zijn muziek en dan de laatste tijdvooral door de muziek die hij in Rome componeerde. Hij was nogzo jong toen hij in 1706 in Rome aankwam, en toch al zo gewildals componist. Hij had al een behoorlijke reputatie alsoperacomponist, maar in zijn Romeinse tijd - hij bleef erongeveer twee jaar - componeerde hij alleen maar geestelijkemuziek. Dat vond ik vreemd. Hoe kwam dat? Waarom schreef hij geenopera voor Rome? En toen kwam ik erachter dat opera in Rome indie tijd door de paus in de ban was gedaan. Musicologen enmuziekhistorici wisten dat natuurlijk al lang en er bestaat goedeliteratuur over, maar voor mij was het nieuw. Ik raaktenieuwsgierig.“

Bartoli stuitte inderdaad op een bijzondere en vreemde hobbelin de muziekgeschiedenis. De nieuwe eeuw was in 1700 begonnen meteen Heilig Jaar, waarin publieke optredens verboden waren.Politiek gezien waren het roerige tijden, die uiteindelijk totde Spaanse Successie Oorlog zouden leiden. Paus Clemens XIverbood daarom in 1701 alle uitvoeringen in publieke theaters.Een jaar later probeerde de paus met de instelling van een extraHeilig Jaar de gemoederen tot bedaren te brengen - met wederomdichte theaters. Aan het begin van 1703 werd Rome getroffen doortwee aardbevingen, waarbij, wonder boven wonder, niemand hetleven liet. Als dank voor deze goddelijke voorzienigheid verboodde paus de komende vijf jaar alle amusement in de stad. Pas in1710 begon men weer voorzichtig opera's op te voeren in Rome.

Bartoli: “Het Vaticaan vond opera en de hele wereld eromheenimmoreel. Er waren daar zoveel liefdes- en politieke intrigeswaar de paus geen controle over had, dat hij geen andere uitwegzag dan een totaal verbod erop. De kardinalen rondom de pauswaren echter grote opera-liefhebbers die de kunstvormhartstochtelijk ondersteunden. Ze zochten naar een vluchtroutevoor hun muzikale voorliefde zonder dat ze daarbij in conflictkwamen met de paus. In hun eigen paleizen begonnen zeuitvoeringen te geven van oratoria, een soort verkaptmuziektheater op geestelijke thema's. De componisten die zedaarvoor uitnodigden wilden of konden hun operastijl nietverloochenen en bleven muziek schrijven vol passie ensensualiteit. Alleen nu op geestelijke teksten, geschreven doorde kardinalen zelf.“

“Al deze muziek werd uitgevoerd door castraten, omdat vrouwenniet mochten zingen in dergelijke werken. Nog zo'n verbod van hetVaticaan. Moet je je voorstellen: mannen die vrouwenrollen zingenen niet zomaar vrouwenrollen, maar die van Santa Catarina, SantaEugenia of Santa Maria Maddalena. Ik denk dat de huidige paus ditsoort travestie nu subiet zou verbieden. De voorstellingen warendus altijd besloten, behalve tijdens de Goede Week; dan kondenook de gewone Romeinen er naar gaan luisteren. Ik had daar graagbij willen zijn. Als Romeinse herken ik de energie in dezemuziek, een energie die echt bij deze stad hoort. Die contrastenin Rome tussen de antieke ruïnes en de barokke architectuur hoorje volgens mij terug in de muziek. Componisten als Hündel enScarlatti vertaalden dat contrast in muziek.“

Toen Bartoli de achtergronden van Hündels verblijf in Romekende, ging ze op zoek naar muziek van anderen uit dezelfde tijd.“Zou er muziek van diezelfde kwaliteit zijn, die we nog nietkenden? Die bleek er te zijn. Naast Hündel waren in Rome in diejaren ook Antonio Caldara en Alessandro Scarlatti werkzaam. Ikben gaan zoeken in bibliotheken, want niets van die muziek isuitgegeven. Voor Caldara's muziek moest ik naar Wenen, die vanScarlatti ligt verspreid over de hele wereld, maar ik heb vooralgekeken in verzamelingen in Cambridge en Münster. Mijnnieuwsgierigheid heeft volgens mij weer enkele prachtigeonbekende muziek opgeleverd.“

En dan moeten we het hebben over de opvallende hoes vanBartoli's nieuwe cd. In sommige kringen heeft ze daar al kritiekop gekregen, omdat er te veel verborgen boodschappen in zoudenzitten en omdat de link met het Rome van filmmaker Fellini nogalgratuit zou zijn. Bartoli wordt niet fel als de kritiek tersprake komt, maar ze verdedigt haar project wel heel stevig. “Ikweet heus wel dat ik geen Anita Ekberg ben. Ik ben ten eerstevolgens mij al een meter korter dan zij, ik heb niet haar vormenen ik heb heel donker haar. Anita Ekberg lijkt in al haarsensualiteit wel op de barokke beelden van Bernini. Fellini's 'Ladolce vita' is zijn meest barokke film, spelend in Rome met aldie prachtige barokke bouwwerken als decor.“

“Na de Tweede Wereldoorlog was er jarenlang geen nachtlevenin Rome, omdat de paus het verbood. Toen Pius XII in 1957 stierf,ontsproot in Rome plotseling een bruisend nachtleven en het isdeze decadente tijd die Fellini in zijn film laat zien. Ook defilm wilde men verbieden, net als ruim twee eeuwen daarvoor deopera. Maar dat lukte niet. De film was heel succesvol, lietzich, als alle goede kunst, niet verbieden. Al dat stromendewater op de hoes van de cd is, vind ik, een mooie metafoor. Watervindt altijd een weg, net als goede kunst.“

Over goede kunst gesproken, hoe is het nu in Rome? CeciliaBartoli's open gezicht betrekt, maar de ogen blijven blikkeren.“Kunst zal altijd overleven, ook in deze catastrofaleBerlusconi-tijden.“ Ze spreekt de laatste woorden overdrevengearticuleerd uit. “Het gaat heus niet alleen om geld of hetgebrek daaraan, al is dat wel een heel groot probleem. In Italiëis de politiek in alle geledingen van de maatschappijdoorgedrongen. Intendanten van operahuizen zijn politici, diegeen benul hebben van hoe ze iets cultureels, iets waardevolsmoeten opbouwen. En als dan naar verloop van tijd blijkt dat zeincapabel zijn, vertrekken ze al dan niet gedwongen en laten eengroot financieel tekort na. Ze geven er echt geen bal om! Maarlaten we optimistisch blijven.“

Voor haar nieuwe cd werkte Bartoli samen met de Fransebarokdirigent Marc Minkowski. Ze had haar tournee ook graag methem gedaan, maar Minkowski had het te druk. “Dat is wel jammer,al is het orkest waar ik nu mee werk erg gewend aan dirigentenals Minkowski en Harnoncourt. Minkowski is zo ongelooflijkgepassioneerd. Dat is echt besmettelijk. Hij zette mij op hetspoor van Hündel en hij vond dat de rol van Cleopatra inHündels opera 'Giulio Cesare' voor mij gemaakt was. Ik heb dierol met hem onlangs in Zürich gedaan en hij heeft zo gelijkgehad. Het is fantastisch om deze muziek met hem te doen, overversieringen na te denken en te ontdekken dat als je een passagealleen maar heel zacht zingt, je al zo'n verandering van sfeerkunt creëren. En Marc kent het geheim van de aanstekelijkeritmes in barokke muziek. Ik denk dat het door die ritmes komtdat barokmuziek een veel jonger publiek trekt. Ik zie ernaar uitom weer die lange trap in het Concertgebouw af te dalen en medirect opgenomen te voelen in die prachtige zaal. Want vergis jeniet: een zaal kan nog zo fantastisch zijn, het is het publiekdat het verschil kan maken. Wat dat betreft voel ik me hiergeweldig. Alsof twee enorme uitgespreide armen je verwelkomen.Als vanzelf geef je dan nog meer van jezelf.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden