CDA slaagt er niet in kerkelijke twisten achter zich te laten

Het CDA bestaat nu dertien jaar. Lang genoeg om te verwachten dat de gevolgen van de Tachtigjarige Oorlog en van diverse latere kerkelijke twisten, stammend uit de vorige eeuw, binnen de grootste regeringspartij zo langzamerhand psychologisch zijn verwerkt.

Maar niets is minder waar. Nu de verkiezingen naderen - gisteravond publiceerde het CDA de voorlopige kandidatenlijst voor de komende Kamerverkiezingen - leeft de 'bloedgroepenstrijd' tussen hervormd, gereformeerd en katholiek binnen het CDA weer op. Of om het in vroegere partijpolitieke termen te vertalen: oud-partijleden van de KVP, de CHU en de ARP - de partijen waaruit het huidige CDA is gevormd - volgen met argusogen of representanten van hun eigen 'bloedgroep' wel voldoende op verkiesbare plaatsen terecht zijn gekomen.

Het CDA-Kamerlid Vreugdenhil gaf het afgelopen weekeinde nog een aardig staaltje weg van deze bloedgroepenstrijd. Vreugdenhil, fiscaal expert van de fractie, komt niet voor op de gisteren gepubliceerde voorlopige kandidatenlijst van het CDA. Het afgelopen weekeinde trok hij zich terug, omdat hij zag aankomen dat oud-KVP'er Van Rooijen, staatssecretaris in het kabinet-Den Uyl, op een verkiesbare plaats op de lijst zou worden gezet en in de nieuwe fractie volgend jaar woordvoerder op fiscaal gebied zal worden. Van Rooijen werkt tegenwoordig bij het internationale accountantsbureau Coopers en Lybrand en de afgelopen jaren was hij voorzitter van het sectiebestuur betaald voetbal van de KNVB.

De hoge plaats die hij waarschijnlijk krijgt, is volgens Vreugdenhil het rechtstreekse gevolg van een lobby van oud-KVP'ers. Deze groep zou van mening zijn dat de katholieken in de huidige CDA-fractie zijn onderbedeeld. Daar komt bij dat de afgelopen jaren uit het kabinet drie katholieke bewindslieden zijn vertrokken: Braks, Van den Broek en Van Voorst tot Voorst. Daarvoor is slechts een katholiek teruggekomen: oud-Kamerlid Frinking, die staatssecretaris van defensie is geworden als opvolger van Van Voorst tot Voorst.

De gereformeerden staan niet alleen van katholieke kant onder vuur. Ook de hervormden (oudCHU'ers) hebben met de gereformeerde mannenbroeders nog een appeltje te schillen. De huidige fractie (54 zetels) telt op dit moment 22 gereformeerden, 21 katholieken, tien hervormden en 1 hindoe. Kijkend naar de aanhang van de partij - de CDA-kiezers - zou die verdeling als volgt moeten zijn: 51 procent voor de katholieken (27 zetels), 23 procent hervormd (12 of 13 zetels), 13 procent gereformeerd (7 zetels) en 13 procent voor overige kerkgenootschappen.

De huidige verdeling in de CDA-fractie is overigens nooit de bedoeling geweest. Jan Vroege, medewerker van Mateman (oud-CHU), legt uit dat de CDA-top bij de opstelling van de kandidatenlijst voor de vorige verkiezingen was uitgegaan van 48 zetels. Tevens was er rekening mee gehouden dat acht Kamerleden zouden doorschuiven naar het kabinet. Dat betekent dat er op de vorige kandidatenlijst tot en met nummer 56 sprake was van een evenwichtige verdeling van de zetels over de drie bloedgroepen. “Maar daarboven was niet meer zo gelet op de pluriformiteit”, aldus Vroege.

'Helaas': het CDA haalde niet 48, maar 54 zetels. Dat betekent dat de verdeling tot en met nummer 62 zeker evenwichtig had moeten zijn. Bovendien, door tussentijds vertrek van Kamerleden zit volgens Vroege zo langzamerhand nummer 70 op de lijst al in de Kamer. En - toeval - merendeels ging het om gereformeerden.

Vroege wijst nog op een extra complicatie: “Er zijn ook nog gereformeerden die eigenlijk een CHU-karakter hebben. Bijvoorbeeld Gerrit Terpstra (financieel specialist van de fractie, oud-CNV'er - red.), die kun je niet een typische AR-man noemen. Hij is meer CHU-achtig. Wat dat is? CHU'ers zijn altijd een beetje soepel geweest. Elkaar de ruimte geven, dat was kenmerkend voor de CHU. De koers van de partij werd ook niet het belangrijkste gevonden. Het ging om de beginselen en het volkskarakter van de partij. De CHU stippelde nooit een koers uit. Het was dan ook altijd weer spannend, als het op stemming aankwam in de Kamer. Dan kon het gebeuren dat zes CHU'ers voor een bepaalde wet stemden en zeven tegen.”

CHU probeert via top hervormden in Kamer te krijgen

Om die oude CHU-sfeer in ere te houden houdt de zogenaamde Hervormde beraadsgroep binnen het CDA elk jaar op 31 oktober, Hervormingsdag, een reunie. Maar volgens een zegsman die absoluut anoniem wil blijven is het doel van de groep meer dan gezelligheid. “We willen langs diplomatieke weg via de top van het CDA komen tot meer Kamerleden voor hervormden.”

Afgelopen zaterdag (30 oktober, want de Hervormingsdag viel dit jaar op zondag) was het weer zover. Deze keer in Apeldoorn. Maar liefst 210 oud-CHU'ers waren van de partij, onder wie vele prominenten, zoals Kamervoorzitter Deetman, ex-minister Van Veen van onderwijs, oud-staatssecretaris Haars van justitie, de Utrechtse Commissaris der Koningin, Beelaarts van Blokland, het Tweede-Kamerlid Mateman en de europarlementarier Jansen van Raay. Tijdens het officiele programma serieuze discussies over bestuurlijke vernieuwing. Ook de Hervormingsdag kreeg de nodige aandacht dankzij dominee Hagen uit Zwolle. In de wandelgangen veel gespreksstof over de asielzoekers, de werkloosheid en de vraag of de burgemeester moet worden gekozen of benoemd. Over dit laatste was iedereen het wel eens: de burgemeester moet benoemd blijven. Maar bij de andere thema's waarde 'de ware Uniegeest' gelukkig weer rond: niemand was het ook maar ergens over eens. Behalve dan over een ding: er moeten meer hervormden in de Kamer.

De zegsman: “Plotseling kwam Van Velzen, de CDA-partijvoorzitter, binnen. Hij vroeg het woord en hij verbaasde zich over het grote aantal mensen. Hij heeft in elk geval beloofd dat de scheefgroei op de komende kandidatenlijst zal worden rechtgetrokken. Dat is mooi, als ze tenminste op verkiesbare plaatsen staan. Zo niet, dan zwaait er wat.”(WvdB)

Braks loopt vuur uit sloffen voor nette 'pusjoen'regeling

Sloffend over het uitgestorven Plein had Regensberg pas goed beseft dat hij was afgedankt . . . De partij zou natuurlijk goed voor hem zorgen en hij zou met eerbewijzen worden overladen - ook die troostrijke boodschap kreeg hij mee. “In elk geval hebben we een mooi pusjoen”, zei hij tegen Vera. “Je zult niets tekortkomen.”

Zijn sarcasme werd niet gewaardeerd. “Maar de reden?” had ze gevraagd. “Wat is de reden?”

“De reden, ja wat is de reden . . . ”

Als de oud-politicus Chris Regensberg uit 'Bandoeng-Bandung' van schrijver F. Springer zoekt oud-minister van landbouw Gerrit Braks nog steeds naar de precieze reden voor zijn plotsklapse vertrek uit de Haagse politiek. September 1990 viel voor hem het doek. Officieel was zijn onvermogen om handelend op te treden tegen frauderende vissers de reden. Maar Braks is daarover altijd blijven twijfelen: een eenvoudige visfraude kan toch niet voldoende zijn om een gerenommeerde politicus aan de kant te schuiven? In zijn ogen is dat onverkoopbaar. Enige tijd later vertrouwde hij diverse journalisten dan ook toe te weten waarom de PvdA van historisch dieptepunt naar historisch dieptepunt zakte. De achterban van deze partij pikte het niet dat de PvdA-fractie de boerenvoorman Braks had laten vallen. De gang van zaken rond de WAO had daarmee niets van doen.

Het mogen zoete druiven voor Braks zijn dat de vermeende hoofdschuldige in 'zijn' politieke crisis er ook niet al te florissant voorstaat, ondertussen moet nog wel voor een behoorlijk 'pusjoen' voor hemzelf worden gezorgd. De oud-minister van landbouw vertoeft sinds enige tijd bij de KRO als voorzitter, maar niemand had ooit verwacht dat hij die baan tot terugtreden uit het maatschappelijk leven zou gaan doen.

Voor iemand met zijn staat van dienst behoort een onomstreden en eervolle benoeming in de pen te zitten, niet zo'n vage burgemeesterspost als de fictieve MP (koosafkorting voor Minister-President in werkelijk en romanleven) de even fictieve Regensberger in Bandoeng-Bandung als worst voorhoudt. Ook de post van Commissaris van de Koningin in de provincie Limburg liet Braks aan zijn neus voorbijgaan. Deze eer gunde hij Berend Jan, Baron van Voorst tot Voorst. Nee, na jaren trouwe dienst en een onbegrepen aftreden begeerde Braks een echte eervolle post, dat was de partij wel aan hem verplicht.

Volgende week zal duidelijk worden of hem dat ook zal lukken. Dan stemmen 167 landen, met elkaar verenigd in de Wereldvoedselorganisatie, de FAO, over een nieuwe Directeur-Generaal. Neerlands' kandidaat is Gerrit Braks, een man met “internationale reputatie op het gebied van de landbouw”, aldus de aanbevelingen van de regering. Gisteren vertrok de oud-bewindsman vol goede moed richting Rome, voor een laatste offensief van etentjes om zijn benoeming veilig te stellen.

En Lubbers praat blaren op tong om pil te vergullen

Premier Lubbers heeft ervoor gezorgd dat Braks niet bij voorbaat kansloos zou zijn. Omdat het gaat om een regeringskandidatuur, zijn de kosten, die Braks maakt op weg naar Rome voor de staatskas. Van een geschat budget van 350 000 gulden heeft de politicus de afgelopen tijd menig round the world-ticket gekocht om zo zichzelf geliefd te maken in West- en Oost-Afrika, het Midden-Oosten en Europa. Lubbers heeft op zijn beurt vorige week tijdens zijn bezoek aan India en Thailand de kwaliteiten van Braks kleurrijk neergezet. Daarnaast is een team van ambtenaren vrijgemaakt om de oud-bewindsman bij te staan.

Of het allemaal voldoende is? Kosten noch moeite lijken gespaard, maar de liefde tussen Lubbers en Braks (beiden afkomstig uit de vroegere KVP) was al in een eerder stadium bekoeld. Ook Braks moet in het Torentje te horen hebben gekregen dat Lubbers hem niet door dik en dun zou blijven steunen, als hem het vertrouwen zou worden opgezegd in de Kamer. Dat wrange moment zal de oud-bewindsman altijd bij blijven.

De tweede bittere pil volgde, toen eind vorig jaar niet hij (voor de landbouwportefeuille), maar zijn collega Hans van den Broek door Lubbers werd gevraagd om Europees Commissaris te Brussel te worden. Was hij niet tot het laatste moment beschikbaar gebleven? Waarom precies het Van den Broek moest worden, is tot nu toe in het vage gebleven. Maar Braks werd het in ieder geval niet. Wederom trof hij bij het Torentje een dichte deur. Lubbers zal in India en Thailand wel de blaren op de tong hebben moeten praten om dit weer recht te zetten.

En nog zit Braks het internationale tij niet mee. Al in augustus van dit jaar beklaagden diverse ambassadeurs zich dat Nederland op dit moment te veel slagen ineens wil slaan in de internationale diplomatie. De ambassadeurs moesten de boer op voor de Europese Bank, voor Europol, voor het Europees Merkenbureau, voor Braks als topman bij de FAO. Zo werkt het niet, zeiden de diplomaten, zo komt Nederland slechts met lege handen te staan. Weliswaar is inmiddels Europol aan Nederland toegezegd, maar of de heren tijd over hielden voor Braks?

Daarnaast, ook diplomaten van andere landen zeggen dat hij wel rijkelijk laat kwam met zijn kandidatuur voor de FAO. Belangrijke kanshebbers - er zijn er in totaal negen - als de Chileen Rafael Moreno en de Australier Geoff Miller, maar ook de Duitser Bonte-Friedheim waren al maanden bezig met hun verkiezingscampagne, toen Braks - na de deceptie in Brussel - in Rome zich aanmeldde. Daarbij komt nog eens de verdeeldheid binnen de EG over de te vergeven post. Niet alleen treffen Duitsland en Nederland elkaar voor de tweede keer in korte tijd in de boksring, ook Ierland en Griekenland hebben een kandidaat in de hoek staan.

Volgende week maandag sluiten vertegenwoordigers van de 167 FAO-leden zich op, ergens in Rome, en stemmen zij ieder uur een keer. In ieder stemronde valt een kandidaat af. Echt spannend wordt het pas na enkele stemronden, als de landen niet langer hun eigen kandidaat hebben. Deze procedure verklaart ook Braks' reislust, hem ging het erom steun te krijgen voor de vier laatste stemronden.

Met name de verdeeldheid binnen de EG en het grote aantal Europeanen op belangrijke internationale posten maken dat de kansen van de oud-bewindsman niet al te hoog worden ingeschat. Maar kansloos is hij niet. Ooit verwierf de man roem in Europese kringen omdat hij zijn collega-landbouwministers in nachtelijke sessies al melk drinkend volledig onder tafel wist te praten. Ook gaat hij er prat op dat hij vele carrieremakers heeft weten in te halen ondanks de late afronding van zijn studie. Aan zijn uithoudingsvermogen zal het niet liggen. En de MP heeft in ieder geval aan zijn 'pusjoen-toezegging' voldaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden