CDA laat een verouderd sociaal gezicht zien

De sociaal-democraten zijn in West-Europa in opmars; met de christen-democraten gaat het bergafwaarts. Hoe komt dat? De mensen zien in ons de beste garantie voor sociale bescherming, verklaarde PvdA-senator Wöltgens in deze krant. Nee, antwoordde CDA-europarlementariër Oostlander, jullie hebben onze denkbeelden overgenomen (Trouw van zaterdag 3 oktober). Allebei niet waar, zegt Kees van Kersbergen, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Katholieke universiteit Nijmegen. Hij raadt het CDA af voort te gaan op de christelijk-sociale koers die het heeft ingezet.

“Wöltgens is nog iemand van de traditionele lijn. Hij zet zich af tegen de markt, tegen het neo-liberalisme en verklaart daaruit het succes van de sociaal-democratie. Volgens mij is de winst van de sociaal-democraten beter te verklaren uit het feit dat zij een periode van een succesvolle aanpassing achter de rug hebben. Dát is het verschil met de christen-democraten. Het CDA staat aan het begin van de fase van aanpassing.”

“De sociaal-democraten hebben een antwoord gevonden op de vraag hoe je de verzorgingsstaat kunt hervormen zonder een sociale politiek overboord te zetten. Wöltgens beschouwt de verzorgingsstaat als een correctie op de markt, nadat die zijn werk heeft gedaan. Dat is de traditionele visie. De verandering is dat de sociaal-democraten de markt positiever waarderen. Ze zijn gaan inzien dat je de markt kunt inzetten ten behoeve van sociale politiek. Ze hebben op een slimme manier de markt opnieuw gewaardeerd, juist om te voorkomen dat door de markt slachtoffers vallen.”

Karin Adelmund zei dat voor moderne sociaal-democraten het doel voorop staat en dat de keuze van het middel, dus de overheid of de markt, van geval tot geval moet worden bekeken.

“Ja, traditionele sociaal-democraten beschouwen de privatisering van de ziektewet nagenoeg als de ontmanteling van de verzorgingsstaat. Kijk je goed, dan zie je dat, hoewel de uitvoering radicaal is veranderd, de garantie van een uitkering is gebleven. Het heeft jaren geduurd voor die stap is gezet. De strijd in de partij ging tegen degenen die dachten dat sociale politiek uitkeringspolitiek was. Dat denken heeft plaatsgemaakt voor de opvatting dat het sociaal is mensen een grotere kans op de arbeidsmarkt te geven. Die aanpassing was de laatste stap die nodig was voor een paarse coalitie. Zo heeft de aanpassingsstrijd in de PvdA een keerpunt in de Nederlandse poltiek bewerkstelligd.”

“Uiteraard duurt zo'n proces jaren en gaat het gepaard met crises, gevechten, mensen die weglopen of overboord vallen. Het dubbelvoorzitterschap van Rottenberg en Vreeman na 1991 was eigenlijk de belichaming van die strijd. Rottenberg trok nieuwe mensen aan, zoals Rick van der Ploeg en Marjet van Zuijlen, die de markt wilden inzetten voor sociale doeleinden, Vreeman verbeeldde nog de oude PvdA, de partij van de arbeidersideologie. Kok sprak in 1995 over het afschudden van de ideologische veren. Hij bedoelde daarmee dat de oude vormen en opvattingen niet meer waren toegesneden op deze tijd. Vroeger werkte iemand veertig jaar bij dezelfde baas, hij was arbeider, lid van de vakbond en stemde PvdA. Nu heb je flexwerkers, uitzendkrachten die veel minder deel uitmaken van een collectieve identiteit. Die kun je niet meer mobiliseren op de traditionele manier.”

Zijn de sociaal-democraten na hun aanpassing niet meer liberalen dan sociaal-democraten?

“Als je de markt inzet tegen de markt betekent dat niet dat je helemaal geen ideologische veren meer hebt. Het gaat om het zoeken van moderne vormen van solidariteit. Gebruik maken van de markt is vaak goedkoper en efficiënter en je hebt niet de nadelen van de bureaucratie. De christen-democraten daarentegen houden nog steeds vast aan de oude uitkeringspolitiek. Kijk naar het verkiezingsprogram, het CDA wil hetzelfde als vijftien jaar geleden, alleen wat minder.”

“Een terugkeer naar de christelijk-sociale traditie, zoals in het jongste verkiezingsprogram, is een heilloze weg. Het sociale gezicht van de christen-democraten, in Nederland maar ook in Duitsland en Italië, kwam voort uit de politiek van bemiddeling die zij decennialang voerden. Hun kracht was hun vermogen tegengestelde belangen in de maatschappij te verzoenen, zoals tussen werkgevers en arbeiders. Maar nu die tegenstellingen wegvallen, collectieve identiteiten vervagen en het steeds moeilijker wordt kiezers met een beroep op de religie te binden, valt de basis onder die politiek weg.”

“De christelijk-sociale koers bij de laatste verkiezingen was een doorgeslagen reactie op Brinkman, die in 1994 met een bijna neo-liberale koers het sociale gezicht van het CDA om zeep hielp. Maar de weg terug kan niet meer, hoe graag Arie Oostlander dat ook wil.”

“Een andere mogelijkheid is dat het CDA zich omvormt tot een conservatieve partij naar angelsaksisch model, maar veel heil mag je daar niet van verwachten. Nederland duldt dat type conservatisme niet. Echt hard core-conservatieven zoals de Republikeinen in Amerika of Thatcher in Engeland hebben hier nooit kans gekregen.”

“Een derde mogelijkheid is de keuze voor een verlicht fundamentalistisch christelijke partij. Niks geen geschipper meer met het pragmatisme, maar kiezen voor het christelijk geloof als fundament. Het verlichte schuilt erin dat je het niet opdringt.”

“Het huidige program biedt wel aanknopingspunten voor die koers, de gezinspolitiek bijvoorbeeld. Maar dan moet je wel een keuze maken en niet, zoals het CDA nu doet, alle vormen van samenleven gezin noemen. Aanknopingspunten bieden ook de noties over rentmeesterschap en zorgzaamheid.”

Biedt zo'n koers ook electoraal perspectief?

“Hoe dan ook, de weg terug, de weg naar de brede middenpartij is afgesloten. De politiek van bemiddeling werkt niet meer, het kiezerssegment krimpt en onder die kiezers is bovendien de band tussen politiek en religie niet vanzelfsprekend meer.”

“Hoewel het CDA als exclusief christelijke partij de drie kleine christelijke partijen kan opslokken, zal het kleiner worden dan nu. Ik schat het aandeel in het electoraat op tien, vijftien procent. Voor de machtsvorming zou de partij geen rol spelen. Het is misschien niet zo'n reële optie, wel een mogelijke. Een keuze voor de exclusief christelijke partij heeft ook het voordeel van helderheid. Het zal iedereen duidelijk zijn waar het CDA voor staat. Inderdaad, wat Oostlander de tegenbeweging van het laïcisme noemt.”

“Een vierde mogelijkheid is de omvorming tot een communitaristische partij, die zich richt op de behoudende, post-materialistische kiezers. Je ziet nu wel aspecten van dat gemeenschapsdenken in het program, zoals de zorg om het milieu, om de veiligheid en het verzet tegen een doorschietend individualisme. Dat tref je ook elders aan, bij GroenLinks en groeperingen in de PvdA. In termen van machtsvorming biedt deze richting meer perspectief, een coalitie van CDA, PvdA en GroenLinks is denkbaar. Electoraal zul je meer concurrentie krijgen van de PvdA.”

“Maar hoe dan ook, zal het CDA afstand moeten doen van het idee dat het ooit weer de oude positie van spil in het midden van de politiek zal kunnen innemen. De kiezers, de andere partijen, kortom iedereen weet al dat het CDA die positie nooit meer zal bekleden. Nu moet het CDA dat nog weten.”

“Bij de laatste campagne zag je dat de partij al snel buiten het speelveld belandde. Het CDA liet wel een sociaal gezicht zien, maar het was een oud sociaal gezicht. Paars kun je zien als de bekroning van een innovatie van de sociaal-economische politiek, waar het CDA niet voor was en die het zelfs tegenwerkte: de publieke controle in de sociale zekerheid, het creëren van Melkert-banen in de collectieve sector. Dát is het poldermodel. Ik begrijp dan ook niet dat het CDA het succes daarvan voor zich opeist. Ze hebben dat recht helemaal niet. De kracht van Kok is geweest dat hij ruimte maakte voor vernieuwing. Daar schuilt toch de raspoliticus in hem, dat hij inzag dat een bepaalde periode werd afgesloten.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden