CDA en PvdA kruipen naar elkaar toe

CDA en PvdA bezinnen zich allebei op hun beginselen. De partijen keren zich tegen het doorgeschoten individualisme en komen er beide op uit dat het gaat om wat van waarde is. Maar politieke samenwerking lijkt nog ver weg.

Maaike van Houten

Compassie, gemeenschapszin, sociaal - zulke woorden kunnen de kern worden van het vernieuwde CDA. Deze denkrichting, zoals die tijdens het congres van de partij werd verwoord door Jacobine Geel, heeft een sterk anti-liberaal karakter. Sluit het vernieuwde christen-democratische gedachtengoed daarmee automatisch aan bij dat van de PvdA?

Roelof Haar, PvdA-raadslid in Leiden, beantwoordde die vraag dinsdag op de podiumpagina's van deze krant met een volmondig 'ja'. "Hoewel ik sommige woorden liever anders kies, voel ik me thuis bij het pleidooi van Geel", schreef hij. "Als dit is/wordt waar het CDA voor staat, dan ben ik een CDA'er." Spiegelbeeldig zei een CDA'er vlak na de speech van de theologe, dat hij haar woorden weliswaar prachtig vond, maar dat de partij daarmee wel érg dicht komt te staan bij GroenLinks en SP.

Vooropgesteld: Jacobine Geel, zelf geen lid van het CDA, leidt een commissie die voorstellen moet doen voor moderne woorden voor het oude gedachtengoed. De commissie 'Nieuwe woorden, nieuwe beelden' doet geen uitspraken over de vraag met wie het CDA het best kan samenwerken. Zij heeft geen oordeel over de gedoogconstructie met de PVV en zij houdt zich evenmin bezig met de brandende actualiteit. Mauro, eurocrisis, pgb; daar gaan Geel en haar mensen niet over. Waar staat de partij in essentie voor, wat zijn de moderne richtingaanwijzers voor een christen-democratische koers? Dat zijn de vragen die de commissie 'Nieuwe woorden, nieuwe beelden' moet beantwoorden.

Tijdens het partijcongres van vorige week zaterdag schetste Geel de contouren van de nieuwe identiteit van het CDA. Ondanks al haar voorbehouden over links en rechts, conservatief en progressief, zit daar een heldere politieke lijn in. De commissie moet werkelijk níets hebben van het liberale vrijheidsbegrip, dat vooral wordt uitgelegd als kiezen voor jezelf. Geel haalde bijna met afgrijzen VVD-premier Mark Rutte aan, die op Bevrijdingsdag zei: 'De essentie van vrijheid is dat je je eigen keuzes kunt maken, Dat je het leven kunt leven zoals je dat zelf wilt.'

"Hier moet het CDA nadrukkelijk een tegengeluid laten horen", adviseerde Geel. "Tegenover het dwingende liberale vrijheidsbegrip benadrukt het CDA dat vrijheid niet alleen betekent dat je kunt kiezen voor jezelf, maar ook zorg vraagt voor een ander. (...) Tegenover zelfredzaamheid die mensen terugwerpt op zichzelf zet het CDA in op betrokkenheid en nabijheid. Tegenover de dominantie van de economische logica speelt het CDA de kaart van de moraliteit: het gaat niet alleen om wat iets kost, het gaat ook om wat van waarde is."

Die laatste boodschap - het gaat om wat van waarde is - vindt de commissie zo wezenlijk dat de voorzitter die een paar keer herhaalde. Uitgerekend op dit cruciale punt komt de PvdA in beeld. Want net als het CDA bezint de PvdA zich op haar beginselen. En geloof het of niet, maar de denktank die daar bij de sociaal-democraten sinds vorig jaar mee bezig is, heet: 'Van waarde. Sociaal-democratie voor de 21ste eeuw'. Job Cohen stelde deze commissie in toen hij nog voorzitter was van de Wiardi Beckmanstichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA. Cohen deed dat begin 2010, vlak voordat hij partijleider werd.

De PvdA-commissie van 25 wetenschappers werkt anders dan de commissie-Geel (zie kader), maar in wezen moet zij dezelfde vraag zien te beantwoorden: waar staat de sociaal-democratie voor in deze nieuwe eeuw? De denktank onderzoekt wat van waarde is, waar dat onder druk staat en wat sociaal-democraten te doen staat. In het zomernummer van Socialisme & Democratie, het wetenschappelijk tijdschrift van de PvdA, vult de directeur van de Wiardi Beckmanstichting, Monika Sie Dhian Ho, die vragen in voor het thema verheffing, vanouds een van de doelen van de sociaal-democratie. De kop van haar bijdrage luidt: Het goede leven doorgeven. Het goede leven, ook dat is een term die Jacobine Geel gebruikte bij het CDA-congres - maar dat terzijde.

Ook het stuk van Sie laat zich lezen als een aanval op de beperkingen van het liberalisme. "Met een inkomen, een huis en een goede gezondheidszorg zijn we er niet", schrijft zij. "Want wat doen we met onze vrijheid als onze minimale bestaansvoorwaarden zijn gegarandeerd? Waartoe willen we eigenlijk vrij zijn? (...) Het ideaal is dat ieder individu in de samenleving tot zijn recht mag komen. Dat een ieder zich gezien mag weten, een betekenisvol leven mag leiden in vrijheid. En dat tegelijkertijd de kwaliteit van het bestaan boven economische groei gaat, dat een cultuur van gematigdheid, gemeenschapszin en solidariteit voor maatschappelijke bloei zorgt."

Ze heeft het onbekommerd over doorgeschoten individualisme, en over de noodzaak tot moraliseren, wat tot voor kort nogal vloeken in de linkse kerk was. "We durven elkaar nergens meer op aan te spreken: als de dood zijn we te worden beticht van bemoeizucht, paternalisme en spruitjesmentaliteit."

Ook Geel pleitte voor de terugkeer van de moraliteit in de politiek, maar zij plaatste daarbij wel een waarschuwing: "Vrijheid is meer dan kunnen kiezen wat je wilt; ook wat je kiest doet ertoe. Wie dat zegt, zegt daarmee in één adem dat mensen de goede, maar ook de verkeerde keuzes kunnen maken. Wat goed en verkeerd is, ligt niet bij voorbaat vast. Het CDA moet dan ook beslist niet de kant op van een opgelegde moraal. Het gaat erom een beweging op gang te brengen van inhoud naar houding." En daarmee bedoelt zij: daar moet je het over hebben, over wat goed is, en wat fout.

En hoe zit het met het denken over de rol van de overheid? Alle vijf de CDA'ers die Trouw deze zomer interviewde over het christen-democratische gedachtengoed, gaven aan dat daar het belangrijkste verschil zit met de sociaal-democratie. De PvdA, zo zeiden zij allen, verwacht nog steeds alle heil van de overheid. Terwijl het CDA de nadruk legt op de mens en zijn maatschappelijke verbanden.

In lijn met die traditie maakte Geel aan de rol van de overheid niet veel woorden vuil. "Een strenge en betrouwbare overheid die grenzen stelt en onrecht bestrijdt, is nodig om ruimte te scheppen voor al het goede dat mensen in de samenleving tot stand kunnen brengen. Rechtvaardigheid betekent ook dat de overheid in haar optreden recht doet aan alle facetten van het menszijn, en op die verantwoordelijkheid aanspreekbaar is."

De directeur van de Wiardi Beckmanstichting staat, net zo goed vanuit haar traditie, uitvoeriger stil bij de rol van de staat. Opvallend is dat Monika Sie juist kanttekeningen plaatst bij het traditionele sociaal-democratische denken over de overheid. "We zijn vergeten dat de publieke vrijheid niet uitsluitend via de staat vormgegeven moet worden, en dat politiek handelen breder is dan overheidshandelen alleen." Zij bepleit een nieuwe afbakening van verantwoordelijkheden tussen overheid, politiek, de markt, de samenleving (maatschappelijke instituties en praktijken zoals scholen) gezinnen en andere samenlevingsvormen, het individu. Hoe de sociaal-democratie die grenzen precies gaat trekken is in deze fase nog niet duidelijk. Maar vast staat dat de functie van de overheid bij de PvdA volop in discussie is.

Het denkproces over het wezen van de partij is in PvdA en CDA nog niet afgelopen. Ondanks de overeenkomsten, hoeden de twee vrouwen die in de partijen leiding geven aan de gedachtenvorming zich voor uitspraken over politieke samenweking. Links en rechts, dat is een versleten schema, zei Geel vorige week. Sie constateert dat de commissie-Geel zich net als haar denktank afzet tegen het liberalisme, en ontwaart het begin van een mogelijke kanteling. Maar die 'gezamenlijke vijand' betekent volgens haar nog niet dat CDA en PvdA nu politieke vrienden zijn. Daarvoor staat de politieke werkelijkheid, waarin het CDA samenwerkt met de PVV, haar te veel in de weg.

Jacobine Geel kreeg zaterdag een daverend applaus, maar ook dat zegt weinig over de realiteit. Hubert Bruls, burgemeester van Venlo, oud-Kamerlid voor het CDA én politicoloog, hield deze zomer in deze krant een gloedvol betoog over de noodzaak van gemeenschapszin. Dat zou zelfs een uitgangspunt moeten worden van het CDA. Bruls is een geweldig vlotte spreker, maar op de vraag of de PvdA voor dat soort idealen een logischer bondgenoot is dan de VVD, bleef het in de burgemeesterswoning in Venlo secondenlang stil. Er kwam wel een antwoord: "Daar heb ik nog nooit over nagedacht."

Middenpartijen werken aan vernieuwing
Het WBS-project 'Van Waarde. Sociaal-democratie voor de 21ste eeuw' bestaat uit twee sporen. Het eerste is een reeks individuele gesprekken met 150 mensen uit verschillende beroepsgroepen (buschauffeurs, werknemers in de zorg, docenten) en mensen in een bepaalde fase van hun leven (studenten, vrouwen en mannen met werk en kinderen).

Uit hun verhalen komt naar boven welke thema's mensen hoog zitten, wie hen helpen, wat zij verwachten van de politiek en wat er nodig is om zelf in beweging te komen of te blijven.

Een groep van 25 wetenschappers reflecteert vervolgens vanuit sociaal-democratische waarden op deze 'dromen en verzuchtingen' van mensen. Ze schrijven op basis hiervan een politiek manifest wat sociaal-democraten te doen staat. De bundel met levensverhalen en het manifest komen halverwege 2012 uit.

Bij het CDA komt de werkgroep 'Nieuwe woorden, nieuwe beelden' in januari met het eindrapport. Dat is gebaseerd op vier debatbijeenkomsten met leden en op individuele gesprekken, ook met buitenstaanders. Er denken in totaal 600 mensen mee.

Daarnaast buigt een werkgroep onder leiding van oud-minister Aart Jan de Geus zich over de strategische koers. Dit Strategisch beraad komt in januari met een plan, en in de zomer met zijn slottekst.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden