CDA bevindt zich in een lastig parket

Het CDA in betere tijden: het verkiezingscongres van september 2006. (FOTO ANP) Beeld
Het CDA in betere tijden: het verkiezingscongres van september 2006. (FOTO ANP)

Het is voor het CDA lastig laveren. Regeren met PVV was onaantrekkelijk, een nationaal kabinet ook, maar bijkomen in de oppositie is ook risicovol.

De eerste ronde van de kabinetsformatie is afgesloten; informateur Rosenthal heeft vastgesteld dat een coalitie van VVD, PVV en CDA geen begaanbare weg is. Spelbreker was de nieuwe voorzitter van de christen-democratische Tweede Kamerfractie Verhagen, die zich bepaald niet toeschietelijk had opgesteld.

De houding van Verhagen is zeer begrijpelijk, gezien de grote nederlaag die zijn partij heeft geleden. Het CDA verloor twintig zetels – net zoveel als in 1994. In dat jaar had de partij er echter 54, waarmee ze dus ruim een derde inleverde maar nog wel de tweede partij van het land bleef. Vorige week gingen de christen-democraten terug van 41 naar 21 zetels en raakten zij dus de helft van hun zeteltal kwijt.

Na dit historische verlies is er alle reden voor het CDA om voor de oppositie te kiezen en zich in de relatieve rust te bezinnen op de toekomst, zoals de partij ook na het electorale echec in 1994 deed.

Daarnaast was Verhagen in de eerste formatieronde niet al te gretig vanwege de specifieke variant die op tafel lag. Samenwerking met Wilders is binnen het CDA nu eenmaal zeer omstreden.

Het lijkt het erop dat Verhagen met zijn weigering om met de PVV en de VVD te spreken Rutte de kastanjes uit het vuur wilde laten halen. Als de liberale leider het niet met Wilders eens zou worden over het te voeren financiële en economische beleid, dan hoefde Verhagen zich niet over regeringssamenwerking met de PVV uit te laten.

Helemaal gelukt is die opzet niet, want de CDA-leider krijgt nu wel de schuld van de mislukking in de schoenen geschoven. Gezien de grote gevoeligheden binnen zijn achterban kon hij echter weinig anders doen dan de boot afhouden. Een stoet aan prominente CDA’ers heeft zich de afgelopen dagen immers tegen Wilders uitgesproken.

Deze weerstand maakt regeren met de PVV voor het CDA een uiterst riskante aangelegenheid. Bovendien kan men zich afvragen wat er voor de partij in een coalitie met Rutte en Wilders te halen valt. Acht jaar lang domineerde het CDA als grootste partij het kabinet. Moet zij nu als junior partner aanschuiven bij de VVD en PVV – de twee partijen die electoraal goed garen hebben gesponnen met hun oppositie tegen het vierde kabinet-Balkenende?

Andere opties wat betreft kabinetsdeelname zijn voor de christen-democraten evenmin onverdeeld gunstig. Een nationale regering van VVD met (de beide verliezers) PvdA en CDA – in het verleden wel eens door VVD-coryfee Hans Wiegel bepleit – is voor alle drie de partijen niet echt wenselijk, los van de vraag of dit gezien de onderlinge programmatische verschillen inhoudelijk wel zo eenvoudig te verwezenlijken is. Een dergelijke coalitie van de traditionele bestuurspartijen rond het politieke midden loopt grote kans zwaar onder vuur te komen van de flanken, waar de in mindere of meerdere mate populistische SP en PVV hun zouden kunnen verwijten dat zij één pot nat zijn en niet naar de kiezers luisteren.

Lijken de oppositiebanken voor het CDA dus verkieslijk vanwege de risico’s die regeringsdeelname opleveren en het aanlokkelijke perspectief om zich te herbezinnen en op krachten te komen, toch is ook deze positie niet geheel zonder gevaar. In de eerste plaats is het CDA in Nederland nog altijd een bestuurderspartij pur sang met veel wethouders en gedeputeerden: zij zullen in Den Haag hun natuurlijke aanspreekpunten in het kabinet missen om zaken te regelen en daarmee mogelijk zichtbaar aan effectiviteit inboeten.

Daarbij komt dat het CDA met zijn bestuurlijke inslag het oppositievoeren bepaald niet in de genen zit. Na de Kamerverkiezingen van 1994 speelde dit probleem ook. De christen-democraten en hun voorlopers hadden sinds 1918 ononderbroken deel uitgemaakt van het landsbestuur, en moesten zichzelf in 1994 als oppositiepartij opnieuw uitvinden.

Van de ervaring uit die tijd is weinig over: na acht jaar regeren onder Balkenende zitten er nog maar vier leden – onder wie Verhagen – in de nieuwe Tweede Kamerfractie die vóór 2002 de strijd hebben aangebonden tegen de paarse coalitie.

Ten slotte is er een derde risico: waartegen moet het CDA, door Balkenende zelf nadrukkelijk in het politieke midden gepositioneerd, eigenlijk oppositie voeren? De kans is groot dat zij tegen Paars-plus in het strijdperk moet treden. Op sociaal-economisch terrein zou een dergelijke coalitie bestaande uit VVD, PvdA, D66 en GroenLinks na de nodige compromissen wel eens met een beleid kunnen komen dat in belangrijke mate overeenkomt met het CDA-programma, hetgeen een scherpe inhoudelijke christen-democratische profilering in de oppositie zal bemoeilijken.

Tegelijk zijn er al ten tijde van Paars een aantal immateriële zaken geregeld waartegen het CDA toen te hoop kon lopen, zoals abortus, euthanasie en de winkelsluiting op zondag. Oppositievoeren tegen een Paars-plus-beleid waarin het CDA zich grotendeels kan vinden, zal niet eenvoudig zijn.

Of het CDA nu kiest voor de regering of voor de oppositie, aan beide keuzes kleven belangrijke risico’s. Samenwerking met de PVV lijkt neer te komen op zelfverminking. De kans zou niet denkbeeldig zijn geweest dat een deel van de partijleden was afgehaakt, zelfs in het onwaarschijnlijke geval dat het ledencongres zo’n coalitie had gesteund – vandaar Verhagens onwil om te onderhandelen met Rutte en Wilders.

Bijkomen in de oppositie ligt dus voor de hand, maar als op het bestuur georiënteerde middenpartij zal het voor het CDA dan moeilijk zijn zich helder te profileren. Een aansprekende, breed binnen de partij gedragen politiek leider kan dan uitkomst bieden, maar die is niet eenvoudig binnen de uitgedunde fractie te vinden – zo weet het CDA ook uit ervaring.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden