Cats voelt zich loods in dienst van de kapitein

André Cats debuteerde in Riesa als bondscoach tijdens het EK zwemmen op de korte baan. In zijn rol binnen de nieuwe Stichting Topzwemmen Nederland, die dit weekeinde tijdens het NK wordt gepresenteerd, mogen 'geen wereldschokkende veranderingen' worden verwacht. De voormalig schoolmeester voelt zich vooral dienstverlener.

AMERSFOORT - Als geen ander weet André Cats hoe het in een zwemcarrière kan verkeren. Zelf strandde hij als belofte op zijn beperkingen. In de rol van bondscoach bij de jeugd bleek hem dat hij daarin verre van uniek was.

Profiterend van zijn biologische voorsprong behoorde Cats als tien-, elf- en twaalfjarige tot de besten van Nederland. ,,Ik was echt zo'n vroegbloeiertje, daarna zakte het niveau prachtig weg. Tot mijn achttiende heb ik nog wel een paar keer aan een NK deelgenomen. Met 1.77 meter bij toen zestig kilo beschikte ik over leuke proporties voor een vrouw. Niet geschikt dus om het in het herenzwemmen te maken.''

De keuzes die Cats destijds mocht maken waren breed genoeg om het badwater voorgoed de rug toe te keren. Maar atletiek viel af wegens overbelasting van de knieën (,,Ik bleef maar gaan'') en het voetbal waarheen zijn vader hem trok, won het niet van zwemmen, waarin moeder Miep trainster was.

Cats stond al vroeg als coach naast het bassin; op zijn zeventiende beschikte hij over de vereiste diploma's. Bij de keuze tussen onderwijs en begeleiden van zwemtalent was er geen twijfel.

,,Je kan je afvragen of iemand het borstcrawl-keerpunt aanleren het belangrijkste is in het leven. Of het niet nuttiger is een kind van dyslexie af te helpen. Maar dit werk geeft zoveel meer bevrediging, de betrokkenheid bij het doel groter. Mensen willen in sport iets extreems, we zijn niet bezig om beste bakker of slager te worden.''

In de zes jaar dat Cats bondscoach van de jeugd was, werden meer dan dertig medailles op internationale titeltoernooien gewonnen. Sinds de jaren zeventig was Nederland niet zo succesvol geweest.

,,Werken met junioren is als eten bereiden in een snelkookpan. Aan het begin van een seizoen begin je met weinig, na een halfjaar is enorme progressie geboekt. Dat zijn droomscenario's die je bij senioren niet snel ziet, dan zou je op de Spelen tien titels pakken. Daar heb je te maken met de wet van de verminderde meeropbrengst.''

Het exceptioneel talent van Pieter van den Hoogenband en Inge de Bruijn ten spijt, staan de seniorenprestaties niet in verhouding tot het jeugdsucces. De veel geuite klacht: het Nederlandse topzwemmen ontbeert breedte en diepgang.

Binnen de volgend jaar operationele Stichting Topzwemmen Nederland moeten voor verbreding van kwaliteit voorwaarden worden geschapen. Cats, die als bondscoach zijn dienende rol behoudt, heeft vertrouwen in de bundeling van kennis. Hij zal samenwerken met assistent Marcel Wouda, technisch adviseur Jacco Verhaeren, coördinator wetenschappelijke begeleiding Hans Elzerman en manager Marcel van der Togt.

,,Na Europese jeugdkampioenschappen ontstaan steeds grote verwachtingen. In het traject richting topniveau dat daarop volgt, valt echter weinig te voorspellen. Ga de carrières van de beste zwemmers maar na: die vormen verschillende boeken met ver uiteenlopende hoofdstukken.''

,,Dat van Inge is natuurlijk een verhaal op zich. Zij is het voorbeeld van iemand bij wie een compleet andere aanpak laat in haar loopbaan geweldig is aangeslagen. Haar carrière bevestigt de theorie dat je in topsport constant moet durven vernieuwen. Trainer en sporter moeten dat ondernemerschap beiden in zich hebben. Toch is het bij een aantal mensen onvoldoende aanwezig.''

,,Zwemmen heeft beperkingen. Onder atleten en triatleten die we op stages ontmoeten, zitten ondernemende geesten die alles zelf uitknobbelen. Daar kunnen zwemtrainers van leren. Dat gebeurt nu gelukkig ook in sporttak-overstijgende opleidingen. Zwemmers worden directief, van bovenaf gestuurd, ze zijn afhankelijker omdat ze jong beginnen. Gaandeweg moeten ze loskomen van hun trainers, ze moeten regisseur worden van hun eigen carrière, zelf in de driving seat durven gaan zitten. Verhoudingen veranderen, daar moeten coaches alert op zijn.''

,,Vergelijk Olympische Spelen met de Rotterdamse haven. Een goede loods is nodig om je doel te bereiken. Hij bepaalt veel maar de kapitein is verantwoordelijk. In zwemmen is dat ook zo, daar is de sporter die kapitein.''

,,Van den Hoogenband is het voorbeeld van een stabiele, geleidelijke ontwikkeling, met slechts een klein dipje. Het knappe is de wijze waarop hij professionaliteit blijft combineren met onbevangenheid en passie.''

Cats weet hoe moeilijk die weg is. ,,Een eerste medaille is nooit gepland, die komt uit de lucht vallen. Dat zie je op jeugdkampioenschappen, waar onbevangenheid de basis is. Maar de volgende prijs is een berekende medaille.''

,,De prestaties van Hinkelien Schreuder zijn typerend voor het verschil. Aan de eerste EJK nam ze ontspannen deel, ze had niets te verliezen. Tijdens haar tweede EJK won ze ook, maar toen kwam het uit haar tenen en vingertoppen.''

,,Ik zie te weinig zwemmers die individuele medailles winnen. Het stagneert bij plaats zes, vijf of vier. Pas de volgende stap kan het breekpunt zijn. Je kan je afvragen of de keuze voor 50 en 100 meter de juiste is. Lange afstanden zijn zwakker bezet. Die tendens versterkt omdat men kijkt naar wat de toppers doen, zij zijn de voorbeelden.''

,,We moeten ervoor waken dat we niet doorschieten in trainen op kwaliteit en denken dat omvang er niet toe doet. Dat was een van de peilers van het Nederlandse succes, maar een aantal sporters en trainers is er in doorgeschoten. Jacco Verhaeren heeft bij PSV lang gehamerd op minder meters en meer kwaliteit, maar inmiddels is dat ook bij hem niet meer zo. Het besef moet groeien dat compromisloos veel en hard moet worden getraind. En dat wat voor de een heilzaam is, bij een ander niet hoeft te werken.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden