'Cas was geen lolbroek'

Zijn foto's behoren tot de klassiekers van de Nederlandse fotografie. Cas Oorthuys was een van de oprichters van de beroepsvereniging van fotografen, de GKF. Zijn vrouw Lydia archiveerde zijn foto's en beheerde na zijn dood in 1975 het archief. “Mijn leven had niet anders moeten zijn dan het geweest is.”

In haar woning in Amsterdam hangt slechts één foto van zijn hand. Eentje waar ze samen op staan. De wandkast met een verzameling beeldjes is volgens Lydia Oorthuys-Krienen (79) 'helemaal Cas'. “Hij hield niet van foto's aan de wand”, verklaart ze. “Die kast is me heel dierbaar, die heeft werkelijk overal gehangen.”

Een jaar geleden betrok ze een bejaardenwoning met uitzicht op het water. “Het eerste wat ik vroeg toen ik deze flat kwam bezichtigen was of ik mijn fiets wel kon stallen. Ik ben dolblij met dit huis. Ik mis niks. Het oude huis ook niet. Niemand hoeft me te beklagen.”

Lydia Oorthuys-Krienen groeide op in Amsterdam-Zuid. “Als er nieuwe huizen werden opgeleverd gingen wij weer verhuizen. Mijn moeder verhuisde uit economische overwegingen. In een nieuw huis zit nieuwe verf op de muren. Mijn ouders waren gescheiden. Ik ben van 1919 en mocht helemaal niets. Ik wilde danseres worden. Kon niet vanwege de crisis. De tweede optie was gymnastieklerares, dan beweeg je immers ook. Het werd uiteindelijk de handelsopleiding, steno en typen. Ik heb er nooit onder geleden. Ik was er wel trots op. Was de jongste en verdiende het eerst.”

De eerste keer dat zij Oorthuys ontmoette was in de jaren dertig. “Ik dronk met mijn zusje een wijntje op een terras. Cas kwam langs in een grappig groen pak. Een aantrekkelijke man. Zijn fiets was een verzameling van statieven en lampen. Hij kende mijn zusje goed. Zij werkte als corrector bij de Waarheid. Hij hielp vaak 's nachts met de opmaak. Die ontmoeting was het eerste echte moment. Kort daarop vroeg ik of hij mijn portret kon maken. Toen was het raak.”

Op 3 april 1940 zijn ze getrouwd. In mei brak de oorlog uit. “Hij was een leuke man. Geen lolbroek. Hij had dat bloedserieuze, dat strenge. Altijd het naadje van de kous willen weten. Zijn vader was dominee, hij was streng orthodox opgevoed. Maar een borreltje ging er goed in.”

Oorthuys sprak niet graag over de oorlog. Het emotioneerde hem te veel. “De geboorte van de GKF, kort na de oorlog, is ontstaan uit vriendschap. Carel Blazer, Eva Besnyö, Emmy Andriesse en Cas. Ze waren idealistisch, kwamen uit dezelfde linkse hoek. Als je lid wilde worden ging het er best pittig aan toe. Ze keken naar de mens achter de camera. Stond de mens hen niet aan dan kwam die er niet bij. Ze hadden het gevoel dat als de oorlog voorbij was er nooit meer zo'n maatschappij zou zijn. Dat is natuurlijk vies tegengevallen.”

Uit zijn eerste huwelijk met Sini Broerse had Oorthuys twee kinderen. Er kwamen er nog drie bij. De jongste zoon werd in 1960 geboren. “Daar heb ik bewust voor gekozen. Het was een grote wens om nog een keer een kind na de oorlog te krijgen. Dat je naar een winkel kunt gaan om gewoon een hemmetje te kopen of een bivakmuts. Dat je geen truien hoeft uit te halen om daar weer nieuwe van te breien.”

Tijdens de zomervakanties maakte Oorthuys in verschillende landen fotopockets. “Dan gingen we met het hele gezin op reportage. Naar de Ardennen of naar de Rivièra. Als hij alleen op reis moest vertrok hij met moeite, maar eenmaal weg viel alles van hem af. Hij wilde altijd overal blijven. Dan zei hij: 'Als we nou eens in Parijs een zaakje zouden beginnen'. Hij heeft die sprong niet kunnen wagen, maar speelde altijd met de gedachte.” Oorthuys was niet taalgevoelig. “Dat is ook een reden dat we nooit in het buitenland zijn gaan wonen. Hij was op een bepaalde manier verlegen. Hij bewonderde Cartier Bresson maar had niet de moed om die man op te zoeken. In de jaren vijftig en zestig hingen foto's van Cas in de treinen, daar is hij echt beroemd door geworden. Dan werd hij wel eens op straat aangesproken: 'Bent u Cas Oorthuys, de fotograaf?' ”

Het archief van Oorthuys bestaat uit meer dan 550 000 negatieven. Een hoge productie. “Cas was behoorlijk zakelijk. Je kunt het zo gek niet bedenken of hij heeft er een opdracht voor gehad. Ik vind het een wonder dat het archief nu nog dagelijks aan de orde is. Als hij een opdrachtgever aan de telefoon had kon hij moeilijk nee zeggen. Dan zei hij meestal ter verdediging: 'Dan vraag ik toch een heleboel geld, dan haken ze wel af'. Dat maakte niets uit, ze wilden hem toch. Vooral op het laatst werd het hem te veel. Cas kon ook moeilijk tegen kritiek. Hij was snel geïrriteerd en ging altijd meteen in de verdediging. Daar heb ik me wel eens op verkeken. Ik ben niet lang wrokkig. Er is geen verhouding die voor honderd procent easy is.”

“Mijn ogen zijn geïndoctrineerd. Ik weet wel hoe ik foto's moet beoordelen, maar ik ben altijd met één man bezig geweest, met één archief. En kleur, daar hou ik al helemaal niet van. We hebben tijdenlang weinig geld gehad. Betalen vond ik heerlijk. Zo gauw het geld binnen was betaalde ik de rekeningen; altijd de particulieren eerst. Als Cas de giroafschriften een paar dagen later onder ogen kreeg zei hij met zo'n treurige hondenblik: 'Waar is het geld nou gebleven? Je gunt me ook nooit 'ns dat ik een dagje rijk ben'.”

“Klanten die het archief kwamen bekijken waren een volkje apart. Vooral zij die met de auto voor de deur de motor lieten draaien terwijl ze door de contactboeken bladerden op een manier dat je er zelf onpasselijk van werd. Anderen werden vrienden voor het leven. Ik heb veel korte nachten meegemaakt. Je maakte vroeger nooit afspraken. Als je 's avonds laat bij vrienden licht zag branden belde je gewoon aan.”

Fotografie was voor Oorthuys niet het belangrijkste. “Hij nam liever de benen, op zoek naar leuke dingen op het Waterlooplein. Het liefst was hij architect geworden. Fotograferen deed hij voor de lol, om wat moois te maken. Hij had behoefte het archief up to date te houden en wou gewoon alles hebben. Hij maakte altijd te veel. Als er voor een kalender twaalf foto's werden gevraagd maakte hij er minstens 300. Hij kon nooit ergens op wachten. Het was altijd: lopen, lopen, lopen en maar fotograferen. En dan zei hij ineens: 'Ik heb het'. Bert Schierbeek heeft ooit met Cas door Spanje gereisd. 'De reis erheen duurde drie keer zo lang', vertelde Schierbeek, maar onderweg had hij nog nooit zo veel gezien.”

Oorthuys heeft een opmerkelijke hoeveelheid boeken geproduceerd. “Cas was blij met ieder boek. 'Staat in wording', over Indonesië, was hem het dierbaarst. Zijn boeken waren goedkoop. Hij wilde dat ze voor iedereen betaalbaar waren. Een van mijn favoriete boeken is 'Congo'. Die reis heeft hem erg aangegrepen. Hij zei daarover: 'Ik wist niet hoe ellendig de blanke overheersing kon zijn. Ze waren onhebbelijk tegen alles wat zwart was'. Dat was wat voor zo'n linkse rakker. 'Nog nooit heb ik zo'n rotreis gehad', zei hij bij thuiskomst. Dat was aan de foto's trouwens niet te zien.”

Ze was pas 55 toen Oorthuys overleed. “Je bent sterker als je doorgaat met de dingen die je altijd hebt gedaan. Dus werkte ik verder in het archief. Er kwam een moment dat ik er een hekel aan kreeg om de post te behandelen. Weer lastige mensen, weer rekeningen. Die aversie, dat was niks voor mij. Ik heb altijd met plezier gewerkt. Toen dacht ik: ik stop ermee. Waarom ook niet. Ik was begin zeventig en realiseerde me dat de meeste mensen van mijn leeftijd allang met pensioen waren. Flip Bool van het Nederlands Fotoarchief heeft jarenlang gevraagd om het archief. Op een lieve manier. Toen belde ik hem op en zei: 'Flip, je krijgt het'.”

Ze heeft wel eens geprobeerd haar levensverhaal op te schrijven. “Als je dat goed wilt doen moet je de dramatiek niet weglaten. Daar had ik niet zoveel zin in. Mijn leven had niet anders moeten zijn dan het geweest is. Inclusief de oorlog. Wat de toekomst betreft wil ik gewoon een beetje genieten. De verbouwing van ons dijkhuisje in Brakel heb ik gevolgd met een wegwerpcameraatje. En leuk dat ik het vind! Ik zit nu al aan mijn zesde film.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden