Carlitos Sur, opera over migrant in tussenland

'Ik ben van hier noch daar.' Met dat gevoel slaan vluchtelingen die veertig jaar geleden naar Nederland kwamen zich nu door het leven. Met de tango als brug tussen het warme Zuid-Amerika en het natte Nederland versmelten in een opera vol fantasie en poëzie Amsterdam en Buenos Aires.

'Niet hier en niet daar kunnen aarden', vluchtelingen uit Afghanistan en Iran weten er alles van. Vroeger was dat niet anders. Van Oost-Europa tot Zuid-Afrika, van Argentinië tot Ethiopië verruilden talloze migranten noodgedwongen hun vaderland voor Nederland. Een van hen heette Carlitos Sur, de fictieve hoofdpersoon uit de gelijknamige Latijns-Amerikaanse opera die afgelopen weekeinde in première ging.

'Carlitos Sur' staat voor alle vluchtelingen die in de jaren zeventig de Zuid-Amerikaanse dictaturen ontvluchtten en hier belandden. Hoe ervoeren zij dat natte tussenland waar ze plots een nieuw bestaan moesten opbouwen? Schrijver Jorge Menoni (Uruguay/Nederland) verwerkte zijn eigen ervaringen in een libretto dat alle ruimte laat voor dit universele thema. Onder de rake regie van Monica Blok voltrekt zich Carlitos' worsteling die "Zwevend tussen het zeegat van het Zuiden en de polder aan de Noordzee op zoek gaat naar zijn ware zelf". In Amsterdam krijgt zijn levensverhaal gestalte, in de tango vindt hij verlossing.

Immers, de tango vertolkt bij uitstek het universele gevoel dat "het voorbije altijd beter was, terwijl het komende telkens weer nieuwe hoop geeft". Tegen het décor van de zee, van kroegen, stegen en grachten versmelten Buenos Aires, Montevideo en Amsterdam in deze opera vol fantasie en poëzie.

Componist Patricio Wang (Chili/ Nederland) transformeerde Menoni's verhaal naar een aangrijpende liederen-cyclus, vloeiend gearrangeerd voor accordeon, piano, contrabas en zang. De doorleefde alt van zangeres Silvia Mancuso (Uruguay/Nederland) geeft de voorstelling een bitterzoete lading mee: "We kwamen hier niet om te blijven, we kwamen om onze wonden te laten genezen."

Voor Mancuso en Wang is de geschiedenis van Carlitos Sur maar al te herkenbaar.

Mancuso's grootouders emigreerden van Italië naar Argentinië, zelf werd ze geboren in Montevideo: "Ik was vijftien. Op een ochtend in 1974 hoorde ik een militaire mars op de radio. Alles ging dicht, geen school, niks. Met mijn ouders vertrok ik naar Buenos Aires, president Peron was net overleden. Ook daar weer militaire marsen op de radio en een staatsgreep." Vier jaar later belandde ze als vluchteling met man en kind in Nederland: "In Nunspeet. Ik voelde me Alice in Wonderland, zo goed als we hier ontvangen werden." Toch: "Je laat vrienden achter en ... er rest een gevoel wat ik graag uit de buurt houd. Je moet overleven, je ziel blijft ergens achter. Veel mensen stierven daarom vijf, zes jaar later van verdriet. Ze hadden dezelfde mogelijkheden, maar konden zulk groot verlies niet verwerken."

Over het thema van de opera zegt Mancuso: "Als mens ben je een optelsom van een heleboel verhalen, van vroeger zeker, van morgen misschien. Het is een potentiële kracht. In Carlitos Sur klinkt een universeel verhaal. Daarin schuilt ook de kern van de tango. De belofte dat je als creatief wezen ondanks alles kunt overleven. Blijf open, want er valt altijd iets te ontdekken."

Wat klezmermuziek als bindend element voor de Joodse diaspora betekende, symboliseert de tango vandaag voor de Latijns-Amerikaanse diaspora. Componist Patricio Wang gebruikt de zeggingskracht van de tango en verbindt die met nieuwe muziekinvloeden. Hij arriveerde in 1974 vanuit Chili in ons land: "Ik kwam niet uit de gevangenis maar kon daar als muzikant na Pinochet's staatsgreep niet meer leven. Mij blijft de herinnering bij van het geweld en de innerlijke opdracht die ervaring om te buigen in iets positiefs."

Na zijn studie aan het Haags Conservatorium, bij Louis Andriessen, zette Wang die energie om in talloze projecten. Hij componeerde voor films en opera's, speelde gelijkertijd in hedendaagse muziekensembles als Hoketus en met traditionele Andino-groepen als Amankay. Momenteel leidt Wang in Parijs de formatie Quilapayun en toert hij met het Asko/Schönberg Ensemble door Nederland, met de Driestuivers Opera. "Ik speel er keyboards, banjo en hawaii-gitaar. De muziek van Kurt Weill spreekt me enorm aan. Net als Carlitos Sur is hij 'niet van hier, niet van daar', want mensen vergeten dat hij Duitsland moest ontvluchten en lang in Amerika woonde. Daarmee is Weill ook een Amerikaanse componist."

Schuilt er ook een voordeel in 'leven in twee culturen'? Wang: "Je staat meer open voor je omgeving. Dat is essentieel, want wat is erger dan jaloers zijn op je buurman? Dan accepteer je de ander niet, beschouwt hem als gevaar. Na jaren ballingschap heb ik een nieuwe taal geleerd. En met elke taal leer je een andere manier van denken."

Zodoende kan Wang in Carlitos Sur verwijzen naar de 'murga', een Uruguyaanse carnavalsmuziek, om vervolgens Piazzolla en The Beatles te citeren. Wang: "Met hen heb ik veel affiniteit. Ik ben dan wel in Chili geboren, maar ik woon al 35 jaar in Europa. Ik ben van hier noch daar, net als Carlitos."

Tournee Carlitos Sur: vanavond Vondelkerk (Amsterdam), morgen- Bijlmer Parktheater (Amsterdam), 12/5 Rasa (Utrecht), daarna tot eind juni, info: www.carlitosur.nl.

Cd: Silvia Mancuso & Ensemble- Carlitos Sur (Sonante)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden