Carel Peeters

Wat is uw favoriete fragment uit de filosofie en waarom? Die vraagt legt Trouw deze 'Maand van de Filosofie' voor aan denkend Nederland. Over de waarheid die als een flits voorbij kan schieten.

'Hier wordt duidelijk hoezeer de mens naast de monumentale en antiquarische geschiedbeoefening dikwijls nog een derde nodig heeft: de kritische - en ook deze wederom in dienst van het leven. Want om te kunnen leven moet een mens de kracht bezitten, en van tijd tot tijd gebruiken, om een deel van het verleden aan stukken te slaan en uit te wissen. Dit bereikt hij door het verleden voor het gerecht te slepen, op de pijnbank te leggen en tenslotte te veroordelen.'

Friedrich Nietzsche (1844-1900)

,,Erg moeilijk vond ik het, om één fragment te kiezen. De essayist is voor mijn gevoel een filosofische zwerver. Die haalt het overal en nergens, en met wat hij vindt maakt hij zijn eigen filosofie. 'Over nut en nadeel van de geschiedenis' van Friedrich Nietzsche is zo'n tekst die bij mij steeds terugkomt.

Op de kritische verhouding tot de geschiedenis komt het aan. 'Kritisch' betekent dat je een strijd met het verleden moet aangaan, en het achter je moet kunnen laten. Dat is een verreikend, groot idee. Het betekent dat je alles zoveel mogelijk zelf moet herijken. De geschiedenis is een weerstand die je moet overwinnen. Alsof alles over moet. Dat geldt in principe voor iedereen, maar zeker voor een essayist. Een combinatie van respect, polemiek en vergeetachtigheid - dat is naar mijn idee het vruchtbaarst.

Door met de geschiedenis in debat te gaan geef je het nieuwe een solide ondergrond: het is niet op niets gebouwd. De betekenis van een verschijnsel ontstaat meestal door het af te zetten tegen de manier waarop het zich in het verleden voordeed. Een soort polemiek met het verleden, zoals je bij Nietzsche ziet wanneer hij zich met Socrates of Schopenhauer confronteert.

Neem een verschijnsel als de 'beschaving'. Dat was in de jaren zestig en zeventig iets voor de burgerman, nu is het vooral de progressieve Socialistische Partij die ervoor op de bres staat. Wat is er veranderd? Veel van wat vroeger 'beschaving' heette wordt nu niet meer zo serieus genomen. Als je weet wat zulke begrippen in het verleden betekenden, begrijp je ze in je eigen tijd beter, en kun je er een nieuwe inhoud aan geven, want ze doen zich in een nieuwe context voor.

Om die nieuwe inhoud gaat het, tenslotte is het de bedoeling dat we niet in het historische blijven steken. In een confrontatie met het verleden blijken er ook verschijnselen verdwenen, zoals 'heldendom'. Daar blijft nu nauwelijks iets van over, dat bestaat niet meer. Het is veranderd in 'sterrendom', en dat is toch heel iets anders. Je verwerft het nieuwe op basis van strijd met de traditie - nergens anders dan bij Nietzsche heb ik dit zo pregnant gelezen. Ideeën die je goed vindt, hebben altijd al een beetje gesluimerd in jezelf, denk ik, ze lagen voor je klaar. Door wat je leest komen ze, wakkergeschud, tevoorschijn.

Nee, Nietzsche is geen monumentale held voor mij. Niemand is bij mij zo uitverkoren. Maar ik vind hem wel buitengewoon inspirerend. In hem zie je de eeuwige jeugd van het denken aan het werk. Hij is, met een vies woord, altijd fris. Het aantrekkelijke is ook dat hij zo schitterend schrijft. Zijn stijl maakt hem een literair filosoof. Altijd gebruikt hij de mooiste metaforen - zoals het hoort bij een filosoof die niet uit is op de waarheid met de grote W.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden