Review

Canetti als hoeder van de metamorfose

Elias Canetti: Het pantheon van vergeten dingen. Vert. door W. Hansen. Privé-domein. Arbeiderspers, Amsterdam; 173 blz. - ¿ 36,90.

Canetti werd geboren in Bulgarije, waar zijn ouders tot de Spaans-Joodse gemeenschap behoorden, hij studeerde chemie in Wenen en Frankfurt en emigreerde in 1939 naar Londen. Hoewel zijn eerste taal Spaans was en zijn tweede Engels, schreef hij in het Duits. “Ik wilde me niet door Hitler laten voorschrijven welke taal ik wel en welke taal ik niet mocht gebruiken.”

Zijn plurinationale afkomst en zijn weigering een andere taal te gebruiken dan het Duits verraden twee thema's die Canetti fascineerden: de gedaanteverwisseling en de macht. In zijn hoofdwerk, 'Massa en Macht', dat in 1960 verscheen nadat hij er meer dan twintig jaar aan had gewerkt, beschijft hij de macht als in zichzelf tegenstrijdig. Ze berust aan de ene kant op de steun van de massa, maar wil zich tegelijkertijd van de massa onderscheiden. Een machthebber probeert als eerste de massa achter zich te krijgen, maar kent tevens de drang die massa te beheersen: de machthebber wil een alleenheerser te zijn, dat is de kern van zijn macht. De machthebber bij uitstek, Hitler - wiens naam in het boek nauwelijks voorkomt maar die de schim is waartegen Canetti het boek schreef - is door deze innerlijke tegenstrijdigheid van de macht zowel schizofreen als paranoia.

'Het pantheon van vergeten dingen' is een aantekeningenboek uit de jaren 1954-1971, een boek vol gedachten, aforismen, typeringen, korte verhaalfragmenten en wensen. Ook uit Canetti in het boek zijn gevoelens over de verschijning van 'Massa und Macht'. “Hoe sta ik tegenover het boek dat ik nu af heb? Het is goed leesbaar, misschien steeds beter. Ik ben er niet ontevreden over. Wat me verschrikt en ontstelt, is de tijd die ik erin gestoken heb. Wat zou ik er trots op kunnen zijn als het een boek tussen vijf of zes andere was geweest! Voor een half leven is het te weinig.”

Niet dat Canetti meer romans had willen schrijven - hij schreef er een, 'Het Martyrium' - nee, zolang schrijven aan één werk betekent voor Canetti dat hij zijn ideeën te lang met zich heeft meegedragen en uit de huid van zijn werk weg wil: “Het zijn nu mijn beenderen geworden. (. . .) Maar ik ben nog steeds in leven en heb de vurige wens te veranderen.”

Zichzelf veranderen, het 'Pantheon van vergeten dingen' wemelt van losse opmerkingen die hierop betrekking hebben. “Onbegrijpelijk worden voor jezelf, stamelen.” Een pagina verder: “De sporen van je werk uitwissen.” Of: “Ik wil weer onschuldig worden, alsof ik geen enkel boek bezit en er nog geen heb geschreven.” Zonder context komen deze wensen misschien nauwelijks over, maar ze tonen wat Canetti zag als taak van de schrijver: hij dient de hoeder van de gedaanteverandering, van de metamorfose te zijn.

De drang te veranderen en de wens dat te blijven kunnen tonen ook Canetti's onvoorwaardelijke afkeer van de dood. “Ik verwerp de dood; ik accepteer het gewoon niet”, zei Canetti ooit in een interview. “Geen enkele religie of welke vorm van troost ook kan mij helpen de dood te accepteren. Ik zie de dood, in al zijn verschijningsvormen, als een aanslag, een soort misdaad.”

Ook onze manier van reageren op de dood wantrouwde Canetti: ons machtsgevoel en de dood hangen nauw samen. “Ik geloof dat er zodra een mens met een dode wordt geconfronteerd, een gevoel van macht ontstaat. Door de manier waarop wij de dood beleven. Ik sta hier, en daar ligt hij, dood”, zei hij in hetzelfde interview.

Onze houding tegenover de dood is ook het onderwerp van het mooiste verhaalfragment in 'Het pantheon van vergeten dingen'. Een man heeft een minnares die hij alleen na begrafenissen bezoekt. Dat wil ze, omdat hij dan zo anders is. “Je houdt veel vuriger van me, anders mag ik je niet.” De minnares leest altijd de rouwadvertenties voor hem. Vindt ze een bekende, dan belt ze hem en vraagt: 'Weet je wie er dood is?' Na afloop van de begrafenis gaat het gesprek steevast over de rouwdienst, hoeveel mensen hun medeleven betuigden, en hoeveel bloemen naast de kist stonden. Ook ontstaat er een kleine woordenwisseling, want de minnares denkt dat hij ook begrafenissen bezoekt zonder bij haar langs te komen. De notities uit 'Het pantheon van vergeten dingen' lijken kattebelletjes bij een oeuvre, het zijn de toegiften van een schrijver die op één lijn staat met Broch, Pavese en Musil, tijdgenoten en vrienden die hij bijna een eeuwigheid overleefde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden