Campagne PvdA: leider populairder dan partij

Zoals Wim Kok op het verkiezingsaffiche van de PvdA is afgebeeld, met zijn vriendelijk gegroefde hoofd, de sympathieke glimlach en de trouwe honde-ogen, oogt hij als de goedmoedige buurman die geen vlieg kwaad zal doen. “Kennelijk willen ze hem bij de PvdA zo profileren, als de aardige man, niet als de leider van de partij die verantwoordelijk is voor de ingreep in de WAO.”

Grafisch ontwerper Marten Jongema veronderstelt dat de PvdA bewust een goeiige kop van Kok op het verkiezingsaffiche heeft gezet, om de aandacht af te leiden van het impopulaire beleid dat de partij heeft gevoerd. “Je stemt niet op een politieke partij maar op Kok. Die man doet geen vlieg kwaad, dus waarom zou je niet op hem stemmen? ” luidt Jongema's exegese van het PvdA-plakkaat. Hij sprak afgelopen vrijdag, op een bijeenkomst in het Haags Gemeentemuseum over de vorm van de Nederlandse verkiezingscampagnes.

Het moet gezegd, de persoon van Kok is veel meer dan de partij op het affiche aanwezig. De close-up van zijn hoofd wordt vergezeld van de verkiezingsleuze Kies Kok, in grote, witte letters afgedrukt bovenaan het affiche. De letters PvdA daarentegen, uitgevoerd in een gedekte kleur, maken de indruk van het aanplakbiljet af te willen. Ze staan op de bodem van het affiche en zijn zo afgesneden dat de onderkant ontbreekt.

De herinnering aan oude campagnes van de PvdA, ten tijde van Joop den Uyl komt boven. De sociaal-democraten voerden in de jaren zeventig een campagne die voor die tijd opvallend persoonlijk was getint. In 1972 koos de oppositiepartij voor de leuze Het kan anders, kiest Den Uyl in een nieuwe regering en in 1977, na het premierschap van Den Uyl, boekte zij een recordwinst van 10 zetels met Kies de minister-president.

Het campagneteam van de PvdA probeert thans een vergelijkbare sfeer rond Kok op te bouwen. Het wil bij de kiezers het gevoel oproepen dat zij met Kok kiezen voor een evenwichtige, ervaren bestuurder met een warm hart, wiens kwaliteiten hem verheffen tot de meest geschikte kandidaat voor het premierschap, nu het tijdperk-Lubbers ten einde is. De kiezers moeten de PvdA maar op de koop toe nemen.

Campagne CDA: partij populairder dan leider

De lijn van de PvdA-campagne is gebaseerd op de wetenschap dat de persoon van Kok bij de kiezers populairder is dan zijn partij. Het omgekeerde beeld dient zich aan in de campagne van het CDA.

Het valt althans op dat de persoon van Brinkman ontbreekt in de verkiezingsleuze Een groot karwei vraagt een sterke partij. De campagneleiding van het CDA veronderstelt klaarblijkelijk dat de partij een grotere aantrekkingskracht op het electoraat uitoefent dan haar leider, een indruk die wordt bevestigd in de enquetes onder de kiezers. Daaruit bleek nog vorige week dat zelfs een groot deel van de eigen achterban Brinkman onvoldoende kwaliteiten toedicht voor de leiding van het land.

Het contrast met de vorige CDA-campagnes valt op. De christen-democraten speculeerden in 1986 en '89 op het Lubbers-effect, met de leuzes Laat Lubbers zijn karwei afmaken en Verder met Lubbers. Diens electorale successen gaven het CDA de indruk dat ook de partij zelf bij de kiezers gezien was. Op dat idee lijkt de thans gevolgde campagnestrategie gebaseerd. De christen-democraten kozen in de raadsverkiezingen al voor een kreet, Zeker nu, die een appel op het kiezersvolk doet de partij in deze barre tijden, nu Lubbers vertrekt, niet in de steek te laten.

PvdA en CDA roepen meer tegengestelde beelden op. De regeringspartijen staan beide op een aanzienlijk verlies. Ze dreigen bij de verkiezingen meer dan een derde van hun aanhang kwijt te raken. Maar is het CDA in zak en as over de peilingen, de PvdA reageert vrolijk.

“Niet lekker, zeg ik, als u mij zou vragen hoe ik me voel”, becommentarieerde Brinkman de kiezersonderzoeken van vorige week. Voor het eerst bleek de gemeten aanhang zo ver geslonken dat het CDA de positie van grootste partij moest prijsgeven, nota bene aan de PvdA, de partij die nog niet zo lang geleden in de peilingen twee keer zo klein was.

De moed der wanhoop sprak uit Brinkmans reactie op de verdere daling in de kiezersgunst waarop de polls van gisteren duiden. Nu zal de bodem toch wel zijn bereikt, hoopte de lijsttrekker, die nog maar twee maanden geleden door het congres van zijn partij als de nieuwe minister-president, de vanzelfsprekende opvolger van Lubbers, op het schild is geheven. Zo snel kan het verkeren, in een politieke constellatie waarin de zwevende kiezers de grootste groep vormen.

Kok nam gisteren voor de camera glimlachend kennis van de laatste peilingen. Die reactie is niet verwonderlijk, nu ondanks het monsterverlies voor de sociaal-democraten het perspectief op de machtige positie van grootste partij gloort. In 1986 heette het nog dat de PvdA een overwinningsnederlaag boekte. Ondanks vijf zetels winst was de partij gedoemd tot een verlengd verblijf in de oppositie, tegen het nog hechte blok van CDA en VVD. Uit de nu losgebrande stembusslag zou de partij wel eens een nederlaagoverwinning kunnen slepen. Een groot verlies en toch verovering van het premierschap.

Het karwei van het CDA duurt maar voort

Hoe lang zou trouwens dat karwei van het CDA nog duren? Met de leuze Laat Lubbers zijn karwei afmaken wekte de partij in 1986 bij de kiezers nog de verwachting dat het bijna was geklaard. Nog even doorbijten en mooie tijden zouden aanbreken. Drie jaar later was het zo ver. Onder het motto Verder met Lubbers riep het CDA bij het electoraat het idee op dat het bestuur van het land bij hem in vertrouwde en veilige handen was, gezien het resultaat van zijn werk in de voorgaande jaren.

Het tv-spotje van het CDA uit 1989, afgelopen vrijdag vertoond op de bijeenkomst in het Gemeentemuseum, maakt dezelfde indruk van een land dat op orde is. De treinen rijden in hoog tempo voorbij, in de Rotterdamse haven wordt hard gewerkt, op Schiphol vliegen de Jumbo's af en aan. Ondertussen is de minister-president, getuige de beelden, in de internationale rangorde gestegen tot het niveau waarop hij onderonsjes heeft met Bush.

Merkwaardig dat weer een kabinet-Lubbers later het land opnieuw een groot karwei behoeft. Met de leuze van deze Tweede-Kamerverkiezingen stelt het CDA vast, zal een cynicus constateren, dat Lubbers de afgelopen vijf jaar zijn eigen werk te grabbel heeft gegooid.

D66'er droeg aan de verkeerde kant

Op de bijeenkomst in het Gemeentemuseum over de vormgeving van de Nederlandse verkiezingscampagne stak Jan Simons, docent film- en theaterwetenschappen, een verhaal af dat mannetjesmakers te denken moet geven. Campagnevoerders die de neiging hebben de persoon achter de politicus op de voorgrond te stellen, in plaats van diens ideeen, vergissen zich volgens Simons in de aantrekkingskracht die van deze aanpak uitgaat.

“Dat soort veramerikanisering slaat hier, in Nederland, helemaal niet aan. Veertig jaar tv heeft een mediagenieke politicus opgeleverd, Van Mierlo, die inmiddels tot de dinosaurussen van de Tweede Kamer behoort. Dat is niet verwonderlijk. In de ogen van Nederlanders hoort politiek meer zakelijk te zijn dan reclame, meer rationeel dan emotioneel, meer woord dan beeld. Om dezelfde reden vinden Nederlanders retorica verdacht, de kunst om de meest aansprekende beeldspraak te vinden. Helaas, politici zijn hardleers. Nog altijd treden ze op in de Henny Huisman-show.”

Overigens konden de ontwerpers in het Gemeentemuseum weinig waardering opbrengen voor de verkiezingsaffiches. Gert Dumbar, een oude rot in het vak en onder meer de ontwerper van het NS-logo, had alleen een compliment over voor GroenLinks, volgens hem de enige partij die op haar aanplakbiljetten een inhoudelijke boodschap uitdraagt. Het verhaal dat Nederland vol is, bijvoorbeeld, wordt gerelativeerd met een foto van een graziggroene golfcourse, waar overheen de tekst Sommigen beweren dat Nederland vol is staat gedrukt.

Van de andere affiches moest hij niets hebben. Het RPF-logo associeerde hij met body-lotion en het VVD-affiche deed hem denken aan een place-mat van McDonald's. De foto van Brinkman op het CDA-affiche is volgens ongelukkig uitgelicht: “Er staat iets te veel licht op de zijtanden. Hij oogt nu als het zoontje van Dracula.”

Maar de meeste kritiek kreeg het affiche van D66, een enorm oor met de tekst Alle stemmen tellen. “Wat wil D66? Alleen luisteren is niet voldoende. Want wat D66 vervolgens doet krijgen we niet te horen”, zei Peter van Woensel Kooy, een reclame-manager. De democraten bevestigen op hun affiche het vooroordeel, luidde de algemene kritiek, dat zij geen eigen mening hebben.

D66 selecteerde zijn affiche uit de inzendingen op een prijsvraag die de partij onlangs organiseerde. Campagneleider Lennaert van der Meulen vertelde in het Gemeentemuseum dat de voorkeur van vele betrokkenen naar een ander ontwerp uitging. Het toonde een mannelijk kruis, met de tekst D66, linksdragend. Helaas, het kruis in kwestie droeg rechts.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden