Camera bepaalt wat je van Bach hoort

Het Bachjaar. Concerten, cd's, biografieën, balletten, toneelstukken, tentoonstellingen en curiosa - 250 jaar na zijn dood wordt de componist der componisten alom geëerd en geprezen. Aflevering 18 van een wekelijkse rubriek over alles wat met Bach te maken heeft: Bach op film en video.

Onder de titel 'Classique en images' heeft het Filmmuseum in Amsterdam in samenwerking met het Louvre in Parijs de afgelopen jaren op film en video beroemde dirigenten, zangers en pianisten gepresenteerd. Dit jaar staan uiteraard uitvoeringen van de muziek van Johann Sebastian Bach centraal.

,,Als Hitchcock films had gemaakt in de eerste helft van de achttiende eeuw, dan had Bach zijn hele leven in de Universal-studio's achtergrondmuziek zitten schrijven.'' De pianist Glenn Gould is altijd goed voor een bizarre visie op het werk van zijn favoriete componist. Even later speelt hij enkele arpeggio's uit de 'Chromatische fantasie' en vertelt tegelijkertijd de film na die er bij hoort: ,,Peter Lorre en Vincent Price dwalen door de catacomben van het behekste kasteel. Een paar akkoorden: ,,De klok slaat twaalf.''

Het zijn fragmenten uit de televisiedocumentaire 'Glenn Gould speelt Bach' van Bruno Monsaingeon, waarin Gould vooral verbaast door de snelheid waarmee hij van een ironisch commentator in een bezeten musicus verandert, en weer terug. Een paar seconden nadat hij heeft verklaard: ,,Ik haat de 'Chromatische fantasie', dit is de enige keer in mijn leven dat ik het zal spelen'', gaat hij neuriënd, mompelend, zingend helemaal in de muziek op. Tijdens de passages waarin alleen zijn rechterhand speelt, beschrijft zijn linkerhand ongecontroleerd, trillend en schokkend arabesken boven het klavier.

Heel anders zijn de handen van Leopold Stokowski. Hij liet ze expressionistisch uitlichten voor de grote close-up waarmee het filmfragment met zijn Bach-arrangementen begint. Met plechtige gebaren en veel autoriteit controleren ze het orkest dat een megalomane versie speelt van wat ooit een 'kleine Fuge' was.

Nadat eerst Stokowski's leiderschap is getoond met lage camerastandpunten en een soort stralenkrans rond zijn hoofd, mogen daarna alle instrumentalisten even in de schijnwerper staan. Letterlijk, want niet alleen de montage licht de musici er uit, ook wordt op theatrale wijze steeds een deel van het orkest in duisternis gehuld om pas weer zichtbaar te worden wanneer het een nieuwe stem inzet. Het resultaat is bijna grotesk, maar Stokowski is zich bewust van wat aan de meeste muzikanten die te zien zijn in 'Classique en images' voorbijging: dat de camera bepaalt wat je hoort. Hoe ingewikkeld Bachs meerstemmigheid soms ook is, wanneer alleen een solist te zien is treedt zijn instrument op de voorgrond. Illustratief is een Zweedse televisieregistratie van een prachtige uitvoering van het concert voor viool, hobo en orkest. De regisseur geeft duidelijk de voorkeur aan de Rus David Oistrakh boven de minder bekende hoboïst, het stuk verandert bijna in een vioolconcert.

Speelfilms ontbreken bijna helemaal in dit programma en daarmee lijkt voldoende aangetoond dat Gould met zijn theorie dat het werk van Bach geschikte soundtracks op zou leveren, er flink naast zat. De enige Bach-biografie op film is de 'Chronik der Anna Magdalena Bach' van Jean-Marie Straub en Daniele Huillet en hierin staat de regie geheel ten dienste van de partituur. De trage, statische beelden van het dagelijks leven van de familie Bach en de gedragen voice-overs leiden op geen enkele manier af van de muziek, gespeeld en gedirigeerd door Gustav Leonhardt, die ook rol van de componist voor zijn rekening nam.

Voor de liefhebbers van de authentieke uitvoeringspraktijk is dit een van de weinige hoogtepunten in het programma. Verder zijn vooral de grote sterren van de romantische Bach-interpretatie het best vertegenwoordigd in het Filmmuseum: de violisten Heifetz, Menuhin en Stern, en de cellisten Rostropovich, Tortelier en Casals (de laatste helaas alleen als dirigent).

Nieuwsgierig maakt tenslotte de film die de Oostenrijker Ernst Marischka maakte van de 'Matthüus Passion'. Op basis van een uitvoering onder leiding van Herbert von Karajan zocht hij bij elke episode een geschikt kunstwerk, vooral uit de Italiaanse renaissance en barok. Voor het 'Ach Golgotha, unseliges Golgotha' toont hij de kruisiging geschilderd door Andrea Mantegna, bij 'O Haupt voll Blut und Wunden' achtereenvolgens Botticelli, Veronese en Rafaël. Verrassend verheven, als we bedenken dat Marischka zijn faam verder helemaal heeft verworven als regisseur van 'Sissi'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden