Calvinisten ruzieden over schoen zetten

Gereformeerden deden rond 1600 mee aan sinterklaas, blijkt uit een pas opgedoken boekje. „De 16de-eeuwer was erg mondig.”

’Het gebruik van het zetten van de schoen is ouder dan ik dacht”, zegt kerkhistorica dr. Mirjam van Veen. „Dat gereformeerden eraan mededen is bijzonder.” Van Veen stuitte onlangs ’tussen de mummies van het Allard Piersonmuseum’ op een boekje uit 1604. „Het is van Walich Syvertsz, gereformeerd ouderling te Amsterdam.” Syvertsz schreef het enkele decennia na de ’Alteratie’, de overgang van rk naar calvinistisch stadsbestuur. Katholieken werden sindsdien gedoogd, hun gebruiken bestreden. Van Veen: „Tot Syvertsz’ verdriet doen veel gereformeerden toch nog mee aan het Sint-Nicolaas feest en mogen ook veel gereformeerde kinderen hun schoen zetten.”

Syvertsz schrijft: „T’is oock om verwonderen ende te beclaghen dat vele onser kerckganghsters dese afgoderie die Sinte Nicolaes alhier placht aenghedaen te werden (ende andere meer superstitien [bijgeloof] des Pausdoms) in memorie ende gheheughenisse soecken te houden, door haere sotte ende onghefondeerde maniere van de kinderen haere schoenen in sijnen Name (al ontkennen sy dat) op sijn vyer-avont met allerley snoeperie ende slickerdemick te vullen, ende dat tot eene Sinte Nicolaes gifte haer te gheven.” Het feest viel op 6 december.

„Ik stel me zo voor”, zegt Van Veen, „dat de moeders in gereformeerde gezinnen het maar sneu vonden voor hun kinderen die niet als andere kinderen hun schoen mochten zetten. Daarom lapten ze de regels aan hun laars en gaven ze hun kroost uit naam van de paapse heilige Nicolaas snoep en andere lekkernijen.”

Volgens de historica toont het citaat aan, dat ’de calvinisering in de 16de eeuw mislukt’ is. „Sint Maarten bleven ze vieren, al hadden de gereformeerde mannenbroeders daar grote moeite mee. Calvijn zelf schold kerkgangers die Kerstmis wilden vieren onverbloemd uit. En Sint Nicolaas bleek dus ook onuitroeibaar. Wat Walich Syvertsz, die preken van Calvijn in het Nederlands vertaalde, er ook van vond.”

De hardnekkigheid van het sinterklaasfeest blijkt ook elders. Van Veen: „Dat geworstel van gereformeerden met de goedheiligman kwam vaker voor: in Delft werd in 1607 per stedelijke keur de verkoop van snoepgoed met de goedheiligman erop verboden.”

Mirjam van Veen publiceert over een maand een studie naar de ’opkomst van de calvinistische beweging in de Lage Landen’. Daarin wordt duidelijk dat het beeld van de zuivere, steil-gereformeerde zeventiende eeuw niet klopt. „In Drenthe waren er gereformeerden die bleven knielen in de kerk, al zei de dominee, die er gek van werd, dat dat nu echt niet meer de bedoeling was.

Die Drentse gereformeerden bleven ook wijwater gebruiken – hoewel dat door de Reformatie afgeschaft hoorde te zijn.”

De gereformeerde sinterklaasviering in West-Nederland, het Drentse knielen, het zijn allemaal aanwijzingen dat de calvinisering botste op mondige burgers, concludeert Van Veen. „Wij 21ste-eeuwers vinden onszelf mondig, en we denken dat dat een typisch modern fenomeen is. Maar die 16de-eeuwers waren net zo eigenwijs als wij.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden