'Calvinisme is de kers op de taart van de vrijheid'

De herdenking van Calvijns vijfhonderdste geboortejaar is uitgelopen op een Calvijnhype. Hoe kan dat? Wie zijn wij dat we ons zo gretig storten op deze herdenking?

’Het calvinisme is de kers op de taart van de vrijheid”, zegt de Brusselse hoogleraar ethiek en filosofie Jurjen Wiersma. „In Calvijns tijd is de middeleeuwse standenmaatschappij afgebrokkeld. Dankzij de opkomst van de steden komt een nieuwe, vrijere samenleving tot bloei. In de steden heerst minder sociale controle dan vroeger op het platteland. Men gaat studeren aan universiteiten, komt in aanraking met nieuwe gedachten en begint ze zelf te onderzoeken. De samenleving ondergaat een wedergeboorte. En in die nieuwe samenleving, gaat men, dankzij Calvijn, in vrijheid èn vrijelijk geloven.”

Als Wiersma zijn eigen calvinisme wil funderen, komt hij uit bij een bijbeltekst uit Deuteronomium, waarin Mozes, vlak voordat hij het leiderschap van het volk Israël overdraagt aan Jozua, zegt: ’Ik roep vandaag hemel en aarde als getuigen op: u staat voor de keuze tussen leven en dood, tussen zegen en vloek. Kies voor het leven.’ Wiersma: „Deze oudtestamentische zin is exemplarisch voor de beleving van calvinisten: zij kiezen voor het leven. Hiertegenover staat de overtuiging dat calvinisten streng in de leer zijn. Dat klopt, de calvinistische leer is nogal dwingend, maar uiteindelijk gaat het leven voor de leer.

Tussen leven en leer van de calvinist bestaat spanning. In het dagelijks leven worden de grenzen van zijn speelveld bepaald door de oude begrippen ’verloren’ en ’uitverkoren’. Calvinisten weten zich verloren: verdreven uit het paradijs zijn wij overgeleverd aan overweldigende krachten en machten, en voelen zij zich nietig. Maar, leerde Calvijn, deze verloren mens is juist door God uitverkoren, hij is alles en alles is voor hem mogelijk. Vooral in de begintijd van het calvinisme hielden predikanten gelovigen voor dat zij, hoewel verloren, uitverkoren zijn.

Die spanning is ook uit te drukken met termen zoals zonde tegenover genade, de duivel tegenover God, de aarde tegenover de hemel; de inferieure mens tegenover de superieure, soevereine God.

De trouvaille van het calvinisme is dat het een oplossing gevonden heeft voor het besef van gespletenheid van de zestiende-eeuwer. Volgens Calvijn viel de ervaring van machteloosheid te overwinnen door de keuze voor het leven – zoals Mozes zijn gehoor voorhield. Je kunt het bestaan naar je hand zetten door aan de slag te gaan. Er is een heilig moeten, dat je aanmoedigt de zaken zelf aan te pakken. De spanning in de leer wordt opgeheven door de inspanning in het dagelijkse leven. Die brengt de nodige ontspanning.

In plaats van de boel dicht te gooien, zegt Calvijn: je bent vrij te kiezen voor het leven. Dat behelsde en behelst ongelooflijk veel: vrijheid voor geloof, voor geweten, voor het handelen. Calvijn brak de wereld open: vrijheid! Dit oergevoel, herkent de Nederlander nog sterk. In een tijd waarin we ons afvragen wie we zijn, kijken we terug. En door terug te kijken, krijgen we de mogelijkheid vooruit te leven. Dankzij Calvijn. Vandaar deze hype.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden