Calvijns kerk

Beeld Gemma Pauwels

In de zoektocht naar de overblijfselen van de Reformatie is Genève een belangrijke bestemming. Johannes Calvijn maakte de stad tot het 'Jeruzalem van het calvinisme'. Een wandeling in zijn voetsporen is een reis door de tijd. Deel 5 van een serie.

De Reformatie, die in 2017 500 jaar geleden begon, was een keerpunt in de geschiedenis. Het begon met Maarten Luther, die in 1517 in opstand kwam tegen het kerkelijk gezag. Hij kreeg veel navolging, onder andere in het Zwitserland van Calvijn. Trouw reist een jaar lang de wereld over om de sporen van de Reformatie in beeld te brengen. Wat was de invloed van deze beweging op ons denken, op de kunsten, op taal, op wetenschap en op politiek? En wat zien we daar nu nog van? De vorige aflevering verscheen op 9 december.

Sporen van de Reformatie

Ook het 'Rome van de protestanten' heeft zijn Sint-Pieter. Deze St. Pierre is in de achttiende eeuw van buiten duchtig onder handen genomen. Calvijn preekte er week in week uit, maar heeft het gebouw zo nooit gezien. Het barokke zuilenfront is er rond 1750 tegenaan gezet.

Van binnen is het wel allemaal Calvijn wat de klok slaat. Geen versiersel te zien dat kan afleiden. Centraal staat een kansel en een avondmaalstafel met geopende bijbel. Vandaag klinkt ook zacht orgelspel. De orgelklanken (een organist speelt de koraalbewerking over 'O Gott, du frommer Gott' van Bach) die we nu zo met het protestantisme in verband brengen, zouden door Calvijn niet werkelijk worden geapprecieerd. Muzikale ondersteuning leidde immers alleen maar af van het ene nodige, aldus de reformator. In de kerk is de hoge houten zetel waarop Calvijn pleegde te zitten een ware trekpleister. Een touwtje moet voorkomen dat iemand plaatsneemt op de eeuwenoude stoel. Het protestantisme zwoer relieken af. Maar zonder tastbare herinneringen kan bijna niemand, zo blijkt.

Het internationale monument voor het calvinisme

Een gewoon standbeeld was duidelijk niet genoeg. Het internationale monument voor het calvinisme bestaat uit een complete muur. Zo'n honderd meter strekt de kolossale granieten wand van geel steen zich uit langs de oude stadsmuur van Genève. Dit monument werd in 1909, geheel in de pompeuze stijl die toentertijd in de mode was, opgeleverd om Johannes Calvijn te eren. Streng en zonder opsmuk rijst deze kerkhervormer in het centrum op. Geflankeerd door drie andere prominente calvinisten lijkt zijn magere gestalte ietwat spookachtig uit de muur te stappen.


Het Geneefse Musée international de la Réforme maakte een officiële Calvijnwandeling door Genève, met veel plaatsen die met hem en zijn tijd verbonden zijn. Door deze plaats als startpunt te nemen, is de toon meteen gezet.


Johannes Calvijn (1509-1564) had een diepgaande invloed op het leven in de stad. Hij moest als Franse protestant vluchten uit Parijs en kwam min of meer toevallig in Genève terecht. Door Calvijns organisatorische talent werd de stad - toen een zelfstandige stadsstaat - al snel een internationaal centrum van het calvinisme. Waar de katholieken hun toevlucht in Rome zochten, wendden de calvinisten zich massaal tot dit 'Rome van Calvijn'.


Dat prestige moet deze muur weerspiegelen. Het monument toont een gezelschap uit heel Europa van invloedrijke navolgers van Calvijn. Zo is in een van de hoeken ook plaatsgemaakt voor 'onze' Willem van Oranje. Met een lengte van drie meter is hij wel een stuk kleiner dan het beeld van Calvijn. Nog minder prominent aanwezig is Maarten Luther, bij wie de Reformatie in 1517 begon. Zijn nederige plaats in dit tableau - een steen met zijn naam - is een gevolg van de versplintering die het protestantisme vanaf het begin plaagde. Calvijn had op een aantal punten heel andere inzichten dan Luther. Nog vier eeuwen na de Reformatie poogden de bouwers van de muur Luthers invloed op het protestantisme te bagatelliseren.

Collège Calvin

Het beeld dat van Calvijn leeft, is nogal verscheiden. Waar de een de vinger legt op zijn soms rigide opvattingen, legt de ander de nadruk op het educatieve programma dat Calvijn ontwikkelde. Beide zijn aanwezig in Calvijns Genève. De onderwijsinstelling die Calvijn in het leven riep, het tegenwoordige Collège Calvin, is ook nu nog een middelbare school. Geen jonge theologen meer, maar goedgeklede kinderen bevolken het plein.

Vluchtelingen

De volgende stop is de oude hoofdstraat in de binnenstad. Zo'n twintig jaar na Luthers actie in Wittenberg, in 1535, kozen de inwoners van Genève de kant van de Reformatie. Het stadsbestuur kon op deze manier mooi afkomen van een veeleisende bisschop. Door deze ommezwaai werd de stad een vrijhaven voor het protestantisme. Tal van religieuze vluchtelingen uit Frankrijk, onder wie Johannes Calvijn, zochten hun heil in de stad. Genève kon de vluchtelingenstroom amper aan. Wie door de hoofdstraat en elders in de binnenstad loopt, ziet daarvan nog de sporen. Op veel panden werd een extra verdieping gezet om de vreemdelingen een onderkomen te geven. Tot op de dag van vandaag zijn ze te herkennen aan de afwijkende bouwstijl. Onder de vluchtelingen zaten ook tal van fanatiekelingen. Volgens de Britse historicus Diarmaid MacCulloch deed de situatie denken aan die van Münster, waar de religieuze experimenten uitliepen op een bloedbad. Het stadsbestuur had soms moeite om greep op de migrantenstroom te houden. Zo was iedereen die in het gereformeerde Genève een kerkelijke functie vervulde een buitenlander. Maar al te graag wensten deze ook de wereldlijke macht over te nemen. De patriciërs die de dienst uitmaakten waren niet van plan hun gezag in twijfel te laten trekken door een stel religieuze fanatici. De hoogste politieke rechten, zo bepaalden ze, waren enkel voorbehouden aan stedelingen die in de stad geboren waren.


Toch spinde de stad ook garen bij de instroom van vluchtelingen. De theologen, artsen en rechtsgeleerden maakten het mogelijk dat de stad in intellectueel opzicht kon opbloeien. Boekdrukkers, horlogemakers, goudsmeden en handelaren bespoedigden de economische groei. En rijk is Genève zeker geworden. In de smalle straten is het uitkijken. Grote Audi's en BMW's zoeven de klinkers op en af. Op elk moment van de dag draven joggers in felgekleurde design-outfits hijgend voorbij.

Auditoire Calvin

Vanuit een sobere kapel, het Auditoire Calvin, zag Calvijn met een college van voorgangers toe op het spirituele leven in de stad. Het gebouw is tegenwoordig het onderkomen van onder meer de Nederlandse protestantse gemeente, in Calvijns tijd een religieus machtscentrum.


Calvijn had grote interesse in hoe de kerk georganiseerd moest worden. Daarin was hij heel anders dan Luther een generatie eerder. Het stadsbestuur van Genève gaf Calvijn in 1541 de opdracht om een kerkelijke structuur te bedenken. Dat was ook om zo invloed te houden op het religieuze leven.


Calvijns ontwerp zou invloed hebben op het calvinisme in heel Europa. Hij bouwde een unieke machtsbasis op in de stad. Naast het burgerlijke bestuurssysteem, creëerde hij een soortgelijke tegenhanger in de kerk. Zijn systeem was in bepaalde opzichten een vroeg voorbeeld van een democratie. Mannen met een kerkelijke functie werden gekozen uit het midden van de gemeente.


Belangrijk waren in dat systeem de ouderlingen, die er als een soort raad van toezicht op toezagen dat de kerkelijke leer wel werd nageleefd. Zo bepaalden zij wie er wel en wie niet aan de avondmaalstafel plaats mochten nemen. Ook berispten ze mensen die niet in overeenstemming met de kerkelijke opvattingen leefden.


Door Calvijns inspanningen ontstond een grotendeels zelfstandige gereformeerde kerk. Naast de stedelijke bestuurselite, kwam een kerkelijke elite te staan. Het was de taak van de kerk, zo meende Calvijn, om toe te zien of het volk in overeenstemming met het woord van God leefde. Daarmee kreeg het calvinisme een heel andere uitstraling dan het lutheranisme in Duitsland, dat dikwijls op een soort onderafdeling van stedelijke besturen en vorstendommen leek.

Calvijns Genève

Geen man om mee te lachen

Een eindoordeel over Calvijn is gecompliceerd. Neem bijvoorbeeld zijn gedachten over de maatschappelijke taken van kerk en staat. De wereldlijke macht en de kerkelijke macht zijn twee gescheiden werelden, zo meende hij. Sommigen zien hierin een richtingaanwijzer naar de latere scheiding van kerk en staat.

De wereldlijke regering is nodig om de zondige mens te beteugelen, zo vond Calvijn, een kerkelijke macht om te zorgen dat overal het juiste geloof wordt nageleefd.

Maar je kunt het ook anders zien. Calvijn was geen man om mee te lachen. Zijn tegenstanders noemde hij al snel 'libertair'. Hij ontpopte zich als iemand die bijzonder streng in de leer was, een soort religieuze politieman. Uit afkeer van 'roomse afgoderij' verbood hij ouders hun kinderen Claude te noemen, de naam van de beschermheilige van de stad. Wegens zijn gelijkhebberigheid werd hij zelfs enige tijd verbannen uit de stad.

Dieptepunt in Calvijns bewind is de de veroordeling van Michael Servetus, een groot Spaans wetenschapper die er andere opvattingen op nahield dan Calvijn. Samen met het Geneefse stadsbestuur was Calvijn van mening dat Servetus een ketter was en daarom de doodstraf verdiende. Die kreeg hij. Hij werd verbrand. De straf werd weliswaar opgelegd door het stadsbestuur (wat Calvijn betreft mocht de man ook minder pijnlijk gedood worden), hij verzette zich er ook niet tegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden