Cake bakken in de gevangenis

Het Internationaal Strafhof in Den Haag heeft zaken lopen tegen 27 verdachten in zeven conflictsituaties. Wat komt er kijken bij de vervolging van politici en krijgsheren? Trouw verbleef een half jaar in de wandelgangen van het internationale strafrecht. Deel 5: de detentie.

In de gevangenis van Scheveningen is een speciaal blok waar verdachten van het Internationaal Strafhof zijn gedetineerd. De gevangenen doen cursussen en mogen hun vrouw voor privébezoek ontvangen. Om zoveel mogelijk het gewone leven na te bootsen.

Meteen na de aankomst in het detentiecentrum krijgt de nieuwe gevangene van het Internationaal Strafhof twee herenkostuums. Om te zorgen dat hij netjes in de rechtszaal verschijnt. "Het gaat om hun waardigheid", vertelt Marc Dubuisson, directeur van de Division of Court Services van het hof. Want verdachten zijn onschuldig tot het tegendeel is bewezen. "We moeten niet vergeten dat deze mensen bij wijze van spreken morgen vrij kunnen zijn."

Het is een schokkende ervaring om in Afrika op een vliegtuig gezet te worden en 6000 kilometer verderop in een detentiecentrum te worden vastgezet, vertelt Dubuisson. "Waar je bij het luchten ontdekt dat hier zes maanden van het jaar de zon niet schijnt."

De gedetineerden van het Internationaal Strafhof (ICC) zitten in een apart deel van de gevangenis in Scheveningen. Het ICC-blok telt twaalf cellen. De meeste gevangenen kennen elkaar als bondgenoot, collega of tegenstander van het slagveld. De Congolees Thomas Lubanga zit er met bijna zes jaar het langst.

Twee mannen die zijn doodsvijanden waren, verblijven er ook: Germain Katanga en Mathieu Ngudjolo. De Congolese ex-vicepresident, Jean-Pierre Bemba, heeft er een cel. Laurent Gbagbo, ex-president van Ivoorkust, verblijft er. De Rwandees Callixte Mbarushimana zit nog vast, maar ICC-rechters hebben de aanklachten tegen hem niet bevestigd en zijn vrijlating geëist. De zevende gedetineerde is Charles Taylor, de Liberiaanse ex-president, die terecht staat voor het Special Court for Sierra Leone. Ze kunnen het goed met elkaar vinden, zegt Dubuisson. "Het is net een familie."

Het regime is soepel. Alleen 's avonds worden de gevangenen opgesloten in hun cel. Overdag kunnen ze zich vrij bewegen. "We doen alles om te zorgen dat hun leven zoveel mogelijk op het normale bestaan lijkt", vertelt Dubuisson. De gedetineerden kunnen sporten. Het strafhof organiseert muziek-, schilder- en taallessen. "Ze spreken graag Frans, maar ze leren allemaal Engels." Ook om beter te communiceren met de Nederlandse bewakers, die in dienst van het Nederlandse ministerie van justitie zijn.

Wat Dubuisson niet vertelt, is dat er nog vier gevangenen in het ICC-blok zitten die geen verdachten van Strafhof of Internationaal Tribunaal, maar getuigen zijn. Het gaat om Congolezen die jaren in Congolese gevangenissen zaten, als gedetineerden werden overgevlogen naar Den Haag om als getuigen op te treden in rechtszaken die bij het Strafhof lopen. Omdat ze zich kritisch hebben uitgelaten over de Congolese president vrezen ze bij terugkomst in Congo gevaar te lopen. De Immigratie en Naturalisatie Dienst (IND) weigert hen echter op te nemen in de asielprocedure.

Hun aanwezigheid leidde in het begin tot grote beperkingen voor de verdachten. Omdat zij hun getuigen niet mochten ontmoeten, mochten de mannen bijna hele dagen hun cel niet uit. "In de zomer werden Katanga en Ngudjolo de gehele tijd opgesloten, op vier uur en bezoekersuren na", zegt advocaat David Hooper.

"Die kwestie had wel creatiever opgelost kunnen worden, door de getuigen in een Nederlandse gevangenis of het detentiecentrum van het Joegoslavië Tribunaal te plaatsen", vindt universitair docent Denis Abels, die aan de Universiteit van Amsterdam promoveert op detentie bij internationale straftribunalen. Overigens is hij over het algemeen positief over het ICC-blok. "Het behoort tot de beste detentiecentra ter wereld. Op onderdelen kan het wel iets beter."

Het detentiecentrum is eigendom van de Nederlandse Staat. Het Internationaal Strafhof heeft met Nederland een 'product-en-prijsovereenkomst' gesloten. Eén cel kost 500 euro per dag. "De prijs van een uitstekend hotel", lacht Dubuisson. "We hebben 12 cellen en 365 dagen."

Jaarlijks betaalt het Strafhof voor de detentie bijna 2,2 miljoen euro aan Nederland. Alles wat buiten de afspraken valt, wordt extra in rekening gebracht. Neem de familiebezoeken, waarvoor Dubuisson en de president van het hof zich sterk hebben gemaakt. Voor de gezinnen van Bemba en Mbarushimana, die in België en Frankrijk wonen, is bezoek geen probleem. Maar zie maar eens vanuit een Congolees dorpje een paspoort en visum te krijgen. Dubuisson wist Duitsland te bewegen de kosten voor deze reizen te betalen.

Inmiddels hebben alle verdachten hun familie op bezoek gehad. Dubuisson zette zich ook in voor een aparte ruimte waar gevangenen intiem met hun echtgenoten kunnen zijn. Voor de benodigde aanpassingen - zoals sanitair - presenteerde Nederland uiteraard de rekening.

Nog zo'n verzoek. Zouden de gevangenen in plaats van brood, kaas en Hollandse pot geen Afrikaanse gerechten kunnen krijgen. "We hebben hier ruim zes jaar voor gevochten", zegt Dubuisson. Na lang soebatten kunnen de gedetineerden ingrediënten bestellen waarmee ze een Afrikaanse maaltijd kunnen bereiden. "Inderdaad, ze koken bijna elke dag", zegt Dubuisson. Sommigen bakken zelfs. In de gevangenis geurt het regelmatig naar cake. Ook hebben ze andere huiselijke bezigheden. De gevangenen doen zelf hun was.

"We zijn een e-hof", zegt Dubuisson. De dossiers van de rechtszaken zijn in elektronische vorm. Voor sommige gevangenen zijn computerlessen daarom een must. Vrij surfen op het internet is er niet bij. De computer die verdachten in hun cel hebben, heeft één lijn: met het Strafhof. Als de gevangenen schriftelijk willen communiceren, moeten ze ouderwets met de hand een brief schrijven. Onderzoeker Abels hekelt de praktijk dat 'alle post automatisch wordt gecontroleerd'.

De grootste zorg is dat iemand overlijdt, door een natuurlijke dood of zelfmoord. Depressie ligt op de loer. Maar Abels vindt dat het Strafhof veel te ver gaat door gevangenen bij aankomst standaard te isoleren en in een speciale cel te plaatsen waar ze zichzelf niets aan kunnen doen. "Zo'n besluit moet gebaseerd zijn op het oordeel van een arts. Er zijn ook gevangenen die juist op hun gemak raken door contact met andere gedetineerden."

Eens in de drie weken bezoekt Dubuisson de gevangenen. "Je ziet dat ze zich beter voelen als ze een goed resultaat bij de zittingen in de rechtszaal hebben, of als er een kans is dat ze vrijkomen. Maar als het beroep negatief is, en ze toch blijven vastzitten, zijn ze vreselijk down. Als er tekenen zijn dat het niet goed gaat, als iemand bijvoorbeeld niet wil praten, roepen we meteen de medische eenheid er bij. Uit voorzorg kunnen we infrarood in de cel aanzetten, zodat we hun toestand in de gaten kunnen houden." Hij vervolgt: "Ze zijn allemaal bezorgd om hun familie. Een kind heeft een ongeluk gehad, of iemand realiseert zich dat zijn vrouw al die tijd alleen is."

Het is zijn taak zich neutraal op te stellen, legt Dubuisson uit. "Misschien zijn er mensen die vinden dat het moordenaars zijn. Maar de gedetineerden zijn personen die zich volstrekt normaal gedragen. Ze zijn buitengewoon intelligent en hebben charisma. Het zijn niet voor niets leiders. Je kunt een uitstekende conversatie met hen hebben."

De gevangenen kijken naar tv-programma's over Afrika en sport. Ze volgen het wereldnieuws, zoals ze als hoogwaardigheidsbekleders gewend waren. Bemba woonde vele jaren in België, waar Dubuisson oorspronkelijk vandaan komt. "Hij weet tot in detail wat er in België gebeurt en is vaak beter op de hoogte dan ik."

De gedetineerden zitten alleen tijdens hun voorarrest en proces in de Scheveningse gevangenis. Hoe het daarna moet, is niet in alle scenario's duidelijk. Als een verdachte veroordeeld wordt tot een celstraf, zal hij deze in een ander land uitzitten. Ook bij vrijspraak mag de ex-gedetineerde niet in Nederland blijven.

Maar wat te doen als terugkeer naar het vaderland te gevaarlijk is? Daar is nog geen oplossing voor, stelt Dubuisson. "Tot nu toe heeft zich geen enkel land gemeld dat het onze ex-gevangenen op wil nemen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden