Café De Zwaan blijft middelpunt Belgische politiek

BRUSSEL - Het café is voor de Belg een bedevaartsoord. Niet zozeer vanwege het pintje, maar bovenal omdat politici daar op gezette tijden 'zitdagen' houden. Bij hem of haar kan de burger een baantje regelen, een bouwvergunning, of een minnelijke schikking over een parkeerbon. Een enkele Vlaamse politicus probeert zich nu te onttrekken aan dit ritueel.

De vergelijking van het café met een bedevaartsoord is gemaakt door een gerenommeerde Belgische wetenschapper, de Leuvense hoogleraar sociologie Luc Huyse. In zijn jongste bundel artikelen laat hij geen spaan heel van het dienstbetoon en het cliëntelisme, de instrumenten waarmee de Belgische politieker in het gevlei wil komen bij het kiezersvolk. De tweede dinsdag van de maand in café De Zwaan, schrijft Huyse, kunnen politici 'het ongenoegen van de kiezers' afkopen met een job in overheidsdienst, een snelle telefoonaansluiting, een huisje in een sociale woonwijk, enzovoorts.

“Het is uit de hand gelopen”, erkent politicus André Denys deemoedig. De fractievoorzitter van de VLD, de liberale oppositiepartij in het Vlaamse parlement, wil het dienstbetoon op een andere leest schoeien. Niet langer hand- en spandiensten verrichten aan burgers, in ruil voor hun stem bij de eerstkomende verkiezingen, maar dienstverlening-zonder-bijbedoelingen.

Denys weet waarover hij spreekt. Eenmaal per week heeft hij een 'zitdag' in zijn woning in het stadje Zulte (15 000 inwoners), en eens per maand maakt hij zijn opwachting in een café in Maldegem, Deinze en Assenede, oorden in de buurt van Gent. Hij heeft de afgelopen vijftien jaar zo'n 8 000 burgers op enigerlei wijze geholpen. Ofschoon hij ontkent 'iets onwettelijks' te hebben gedaan, geeft hij toe dat hij te ver is gegaan.

Hij heeft zijn invloed als politicus aangewend om iemand te helpen aan een bouw- of woonvergunning, zich ingelaten met benoemingen, ervoor gezorgd dat de wens van een burger door de betrokken overheidsdienst met voorrang behandeld werd. En als dat lukte, heeft Denys de burger in kwestie duidelijk gemaakt dat dat allemaal aan hem, en niemand anders, lag. Inderdaad, daarmee dong hij naar de gunst van de kiezers.

Met deze praktijken wil hij komaf maken, zoals de Vlaming zegt. Waarmee Denys echter niet bedoelt dat de 'zitdag in café De Zwaan' maar moet worden opgedoekt. Want het rechtstreekse contact tussen kiezer en verkozene zou daardoor verloren gaan. Het kan geen kwaad, vindt Denys, dat een politicus een burger helpt bij het zoeken naar een geschikte baan en het invullen van ambtelijke formulieren, en misstanden meldt bij de 'bevoegde instanties'.

Het standpunt van Denys, dat in de Belgische pers werd onthaald als 'een stunt', is volgens de Vlaamse liberaal terug te voeren op de befaamde Witte Mars in Brussel. Op 20 oktober van het vorig jaar gaven zo'n 300 000 mensen uiting aan hun onvrede over België als rechtsstaat.

“Dat gaf voor mij de doorslag”, aldus Denys. Hij huurde zelfs een bekende reclameman in om zijn initiatief voor een 'zuivere politiek' voor het voetlicht te brengen. Maar hij bestrijdt dat hij onbeschaamd aast op de stemmen van de ontevreden burgers, die zich tijdens de Witte Mars manifesteerden.

Feit is wel, dat de gevestigde partijen in het land, waaronder de VLD, zich zorgen maken over een mogelijke politieke aardverschuiving. Als de ouders van verdwenen en vermoorde kinderen een Witte Partij zouden oprichten, zoals is gesuggereerd, zou die volgens een recente opiniepeiling wel eens de bestaande politieke groeperingen kunnen wegvagen.

In politiek België is na de Witte Mars een discussie op gang gekomen over een zogeheten Nieuwe Politieke Cultuur. Het gaat daarbij om omstreden zaken als het dienstbetoon, de opeenstapeling (cumul) van functies onder politieke ambtsdragers, en benoemingen waarbij iemands 'politieke kleur' belangrijker is dan zijn of haar kwaliteiten.

Politicus Denys is niet erg optimistisch over de afloop van die nog prille discussie. Er wordt te veel overhoop gehaald, en er staan te veel belangen op het spel, meent hij. Met als waarschijnlijk resultaat dat er uiteindelijk weinig of niets verandert. Zijn eigen, bescheiden initiatief is volgens Denys bedoeld om 'mooie woorden' in daden om te zetten.

Het dienstbetoon is echter diep verankerd in de Belgische samenleving, realiseert hij zich. Al zo'n veertig, vijftig jaar kloppen burgers bij politici aan om van hen iets gedaan te krijgen. T “Dat verander je niet van de ene dag op de andere.”

Denys beseft bovendien dat hij potentiële kiezers in de armen van de 'concurrentie' drijft, van politici die wel bereid zijn en blijven tot ritselen en regelen. “Ik snijd, electoraal gezien, in eigen vlees.” Daarom ook prijst de liberaal een gedragscode aan voor àlle politici. Maar de eerste reacties in zijn eigen kring zijn niet erg bemoedigend. Hij ontving weliswaar 'felicitaties vanuit de basis', en zegt steun te krijgen van jongere politici, maar partijvoorzitter Herman De Croo zwijgt in alle talen. De 'oude krokodil' De Croo heeft in zijn lange politieke loopbaan tienduizenden(!) individuele burgers terzijde gestaan. Nog onlangs liet hij zich, niet zonder trots, vereeuwigen voor zijn immense hoeveelheid dossiers. Denys, voorzichtig: “De Croo zou zichzelf een gedragscode moeten opleggen.”

Ook socioloog Luc Huyse is niet bijster optimistisch. “De kans is groot dat de politieke klasse het licht boven het dienstbetoon tijdelijk dooft”, aldus de wetenschapper in een recent artikel. “Maar het verschijnsel overleeft, desnoods onder schuilnaam. Een tijdje geleden stonds VLD'er Rik Daems in een Leuvens huis-aan-huis-blad breed te glimlachen. Hij opende samen met enkele geloofsbroeders de Liberale Ombudsman. Zo zie je maar. De Belgische ziekte woekert verder. Zoals een veenbrand, nauwelijks waarneembaar maar daarom niet minder schadelijk.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden