Bye bye, King Bibi

Na twee jaar neemt Trouw-correspondent Laurens Samsom afscheid van Israël. Hij blikt terug met als leidraad Benjamin Netanjahoe.

Het rijtje kranten in de kiosk op vliegveld Ben Goerion herinner ik me nog goed. Het is de zomer van 2011 en mijn vliegtuig is kort daarvoor op de Israëlische luchthaven geland. Als kersvers correspondent probeer ik direct wat plaatselijk nieuws in te slaan, hoewel ik nog niet veel kan maken van de Hebreeuwse letters. 'Lo avoda', staat er: 'Geen werk'. De meeste artikelen gaan over de Israëlische economie. De bijbehorende foto's laten geen twijfel over de hoofdpersoon: voorop alle kranten prijkt het gefronste gelaat van premier Benjamin Netanjahoe.

Met een stapeltje kranten loop ik richting de trein. Mijn gedachten gaan naar de regio die ik zojuist heb betreden: grondgebied van hét conflict, middelpunt van bedevaarten en religieuze spanningen, plek waar achter elke steen een historische betekenis schuilgaat. Decor van onophoudelijk wereldnieuws. Maar bovenal blijk ik het territorium te zijn binnengegaan van een man die dan nog stevig onder mijn arm geklemd zit: Benjamin 'Bibi' Netanjahoe.

In de weken en maanden die volgen, ontdek ik dat King Bibi, zoals het Amerikaanse weekblad Time Magazine hem afgelopen jaar kroonde, op bijna elke nieuwsgebeurtenis persoonlijk reageert. Niet alleen wanneer zich nieuwe vredesonderhandelingen met de Palestijnen aandienen (zoals deze week), maar ook wanneer een Israëlische sporter een goede prestatie behaalt of als zomaar een uitlating in de pers hem niet zint. Netanjahoe produceert een onophoudelijke stroom aan informatie waar voor- en tegenstanders dankbaar gebruik van maken. Afbeeldingen en spotprenten van de zittend premier zijn overal te zien. En op markten en in elk café is Bibi steevast onderwerp van gesprek.

Nu, na twee jaar verslaggeving met standplaatsen in Tel Aviv, Ramallah en Jeruzalem, neem ik afscheid van deze regio en haar inwoners. Maar ook, of misschien wel vooral, neem ik afscheid van het verschijnsel Benjamin Netanjahoe. Niet alleen premier en het symbool van modern Israël, maar ook een van de voornaamste spelers in de Palestijns-Israëlische vredesonderhandelingen die de VS weer op gang proberen te brengen. En daarom ga ik, voor mijn laatste stuk vanuit de levant, op zoek naar de werkelijke man achter de struise verschijning en krijgshaftige uitspraken. Een kijkje in Bibi's ziel.

Vader
Wie Netanjahoe wil kennen, stuit onmiddellijk op zijn vader. Historicus Benzion Netanjahoe, die vorig jaar stierf op 102-jarige leeftijd, stond bekend als voorvechter van het revisionistische zionisme. Voor hem was de Joodse geschiedenis een aaneenschakeling van vervolging en massamoord. Om verdere ellende te voorkomen moesten de Joden zich tegen de rest van de wereld beschermen vanuit Israël. En dat Israël, zo meende de oude Netanjahoe, zou het volledige Bijbelse land beslaan. Voor een Palestijnse staat moest geen plaats zijn, al was het maar vanwege een diepgeworteld wantrouwen tegenover Arabieren.

Met die ideologie groeien Benjamin Netanjahoe en zijn twee broers op in een chique wijk van Jeruzalem, begin jaren vijftig van de vorige eeuw. Sjimon Sjiffer, een vermaarde Israëlische journalist en een goede bekende van de Netanjahoes, herinnert zich de autoriteit die hun vader uitstraalde. "Nadat zijn moeder was overleden, in het jaar 2000, bezocht ik hen", zegt Sjiffer. "Ik zat met Benjamin en zijn broer Iddo te praten toen hun vader binnenkwam. Je kon zien hoe de twee mannen, de een toen al premier van Israël, de ander een bekend toneelschrijver, plotseling veranderden in kleine jongetjes. Ze stelden alles in het werk om hun vader te behagen, zelfs in de taal die ze gebruikten." Als journalist Sjiffer zich vervolgens voorstelt, zegt de oude Netanjahoe dat hij een getalenteerde man en goede verslaggever is. "Bedankt voor de complimenten", reageert Sjiffer. Maar daar is Benzion Netanjahoe niet van gediend. "Ik geef geen complimenten", zegt hij afgemeten. "Dit zijn de feiten."

Joni
Zijn autoriteit ten spijt, bereikt Benzion Netanjahoe nooit de vurig gewenste topfunctie in de Israëlische politiek. Dat trauma speelt een centrale rol in de opvoeding van zijn zoons. Niet Benjamin, maar vooral de oudste van de drie jongens, Jonathan (liefkozend Joni genoemd), wordt door zijn vader naar voren geschoven om politieke revanche te nemen. "Die oudere broer was de absolute lieveling van de familie", zegt de 89-jarige fotograaf David Roebinger die in dezelfde wijk van Jeruzalem woonde, veel met de familie Netanjahoe optrok en hen verschillende malen fotografeerde. "Bibi werd een beetje verwaarloosd, vooral door zijn vader. Ik denk dat hij altijd een probleem heeft gehad om tegen het imago van zijn broer op te boksen."

Ook journalist Sjiffer kent de status van Netanjahoes broer. "Je zou kunnen zeggen dat hun ouders in zekere zin maar één zoon hadden: Joni Netanjahoe. Toen Benjamin Netanjahoe voor de eerste keer premier werd, zei zijn vader dat hij hem geschikter vond als minister van informatie. Hij had hem nooit gezien als minister-president."

Maar familielieveling Joni komt nooit tot volle wasdom. Bij een risicovolle reddingsoperatie van gegijzelde Joodse vliegtuigpassagiers bij Entebbe in Oeganda wordt Joni Netanjahoe - die als paramilitair de missie leidt - doodgeschoten. Het leven van broer Benjamin speelt zich op dat moment nog af in het door hem zo geliefde Amerika, als adviseur in het bedrijfsleven. De dood van zijn broer brengt daar verandering in.

Meer en meer richt Benjamin Netanjahoe zijn aandacht op terreurbestrijding en veiligheid en mengt hij zich in het publieke debat. Zo begint de tweede keus van de familie langzamerhand te bouwen aan een loopbaan die eigenlijk was voorbestemd voor zijn broer.

Vooral Netanjahoes verbale vermogen, moeiteloos wisselend tussen Hebreeuws en Engels, valt op. Als hij 35 jaar is, wordt hij gekozen voor zijn eerste gewichtige politieke post: het Israëlisch ambassadeurschap bij de Verenigde Naties in New York. Voor zowel Israëliërs als Amerikanen is de jonge Netanjahoe niet alleen een knappe verschijning met een scherpe tong, bovenal is hij geloofwaardig. Netanjahoe kan bogen op een vlekkeloze reputatie bij de Israëlische commando's (dezelfde eenheid als broer Joni), hij kan zich met de intelligentsia meten dankzij studies aan prestigieuze Amerikaanse universiteiten en via vader Benzion heeft Netanjahoe een schat aan historische kennis, met name over het jodendom.

Ster
Netanjahoes ster rijst tijdens zijn optredens bij het populaire Amerikaanse televisieprogramma Nightline. Miljoenen kijkers zien Bibi schitteren met heldere argumenten en vlotte oneliners. Voor het eerst maakt de jonge VN-ambassadeur kennis met de kracht van zijn mediaoptredens. Wanneer hij eind jaren tachtig terugkeert naar Jeruzalem om zitting te nemen in het parlement, is zijn status als politiek talent definitief gevestigd.

Zalman Sjoval, een 83-jarige prominent van Netanjahoe's Likoedpartij en persoonlijk adviseur van Netanjahoe, herinnert zich die beginperiode nog goed. "Netanjahoe was anders dan alle andere belangrijke politici die we hadden gehad. Hij was een man van de wereld, met een wijde intellectuele kennis die zich niet beperkte tot de Joodse geschiedenis uit Midden-Europa. Dat was een nieuw fenomeen." Ook partijleider en zittend premier Sjamir is gecharmeerd van Netanjahoes denken en bewijsdrift. Als Sjamir tijdens de Madrid-vredesconferentie van 1991 voortijdig moet terugkeren naar Israël, geeft hij Netanjahoe de eindverantwoordelijkheid over de Israëlische delegatie. Zo krijgt Bibi voor het eerst de leiding over de heetste kastanje in het vuur: het Israëlisch-Palestijnse conflict. Dan, maar ook later als premier, slaagt Netanjahoe er niet in ook maar enige doorbraak te forceren op weg naar vrede. Sterker nog: de onderhandelingen komen onder zijn leiding steeds verder vast te zitten.

"Hij gelooft niet dat er een snelle oplossing voor het probleem is of dat er in de nabije toekomst een serieuze kans bestaat op een echte, diepgravende vrede tussen ons en de Palestijnen", zegt adviseur Sjoval. En dus onderneemt Netanjahoe zelf geen enkele actie om vrede te bereiken. "De Amerikanen denken dat elk probleem een oplossing kent; wij weten dat dat niet zo is."

Nu de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken John Kerry een uiterste poging doet om de partijen weer aan tafel te krijgen, moet Netanjahoe wel een beetje meegeven. Israël kan zijn belangrijkste bondgenoot niet werkelijk tegen zich in het harnas jagen. En dus toonde Benjamin Netanjahoe zich in de afgelopen week publiekelijk bereid om - onder een serie voorwaarden - weer om de tafel te gaan.

Journalist Sjimon Sjiffer heeft genoeg aanwijzingen om Netanjahoes intenties te wantrouwen. "Op dit punt heb ik altijd gelijk over hem gehad: Netanjahoe heeft nooit een thuisland voor de Palestijnen gewild, hij heeft nooit echt de idee van een twee-statenoplossing aanvaard. Uiteindelijk denkt hij dat het hele land Israël aan Israël toebehoort en hij zal niet degene zijn die daar een andere entiteit volledige soevereiniteit verleent. Zijn droom is niet om bij te dragen aan een Palestijnse staat. Dat is nooit zo geweest, geen seconde."

Handiger
Sjiffers wordt in zijn opvatting gesterkt door een uitspraak die Netanjahoe in 2001 deed bij een bezoek aan een van de joodse nederzettingen. In de ontmoeting met de kolonisten, die heimelijk werd gefilmd, zegt Netanjahoe: "Het is beter om (de Palestijnen, red.) twee procent te geven dan honderd procent. Dat is de keuze waar we voor staan: je geeft twee procent maar stopt de terugtrekking (uit bezet gebied, red.)."

Hoewel Netanjahoe vaak wordt gezien als pragmaticus, bereid om met elke wind mee te waaien zolang hij aan de macht blijft, ziet Sjiffer juist veel terug van de ideologie van Benzion Netanjahoe. "Hij is net zo hard als zijn vader", zegt Sjiffer. "Bibi weet het alleen wat handiger te verkopen."

Tegen dat handige verkopen kunnen maar weinigen op. De kritiek die Netanjahoe vanuit de internationale gemeenschap krijgt, onder andere over het voortdurend uitbreiden van joodse nederzettingen op bezet gebied, pareert hij met speels gemak. De Nederlandse ambassadeur in Israël, Caspar Veldkamp, zegt: "Ik heb in een gesprek gezeten waarin de thematiek over nederzettingen werd aangesneden. Vervolgens geeft Netanjahoe een hele uitleg met plaatsnamen, nummers van autowegen en precieze gebieden en historische verbondenheid van Joden met het land Israël. Met al die feiten onderbouwt hij waarom wij het net iets genuanceerder zouden moeten zien. Ja, daar kunnen wij als Europese gesprekspartners slechts tegenover stellen dat naar onze mening bouwen voorbij de groene lijn volkenrechtelijk illegaal is en het streven naar een onderhandelde oplossing ondergraaft."

Hyperkapitalistisch
Terwijl het buitenland vooral kijkt naar het conflict tussen Israël en de Palestijnen en eventuele nieuwe vredesonderhandelingen, richt de aandacht van de Israëlische bevolking zich steeds meer op de eigen economie. En in die Israëlische economie is Bibi de personificatie van radicale veranderingen. Het land is binnen een paar decennia volledig op zijn kop gezet: de samenleving die eens een sterke sociale grondslag kende met een gering verschil tussen rijk en arm, is verworden tot een hyperkapitalistisch bolwerk, geschoeid op Amerikaanse leest.

De liberalisering van de economie en een reeks aan privatiseringen zijn voor Netanjahoe continu hoofddoelen geweest, zowel als minister van financiën als tijdens zijn premiertermijnen. De strategieën die hij toepaste in zijn tijd als zakenman - samen te vatten als: zoveel mogelijk geld verdienen in zo min mogelijk tijd - lijkt Netanjahoe als blauwdruk te nemen voor de gehele Israëlische samenleving.

Opvallend genoeg was het Nederlandse model voor hem een lichtend voorbeeld, zo zegt Nederlands ambassadeur Veldkamp. "Netanjahoe benadrukt zelf, als hij het over Nederland heeft, dat hij er niet alleen als premier, maar ook als minister van financiën kwam (in 2003, red). Hij vond het interessant hoe zijn Nederlandse ambtgenoot Gerrit Zalm in een land met een aantal vergelijkbare sociaal-economische grondbeginselen, ook een liberale agenda voorstond."

Het gevolg in Israël: de tycoons kunnen hun zakken vullen en de middenklasse betaalt de rekening. En toch wist Netanjahoe lange tijd geliefd te blijven als leider van het land. Dat kwam doordat er altijd een ander onderwerp vooropstond: de staatsveiligheid. En King Bibi wist zich op te werpen als ultieme hoeder van de Joodse staat.

Van alle vijanden en potentiële vijanden was Iran immer de kwaadste genius. Net na zijn eerste aanstelling als premier, in 1996, sprak Netanjahoe tot de Amerikaanse senaat over het Iraanse atoomprogramma: "De deadline om dit doel te bereiken is uiterst dichtbij ... Afschrikking moet worden uitgebreid met preventie, onmiddellijke en effectieve preventie." Nu, 17 jaar later, bezigt Netanjahoe woorden van gelijke strekking. Alleen zijn dreigement om aan te vallen heeft Netanjahoe toegevoegd. Maar daar verwachten collegae en kennissen niet al te veel van. "Hij is niet wat de Engelsen noemen trigger-happy", zegt journalist Sjiffer. "De chefs van de geheime dienst, de Mossad, hebben daar ook al problemen mee: ze krijgen nauwelijks toestemming om operaties uit te voeren, omdat Bibi zo voorzichtig is. Ik denk niet dat hij het aandurft om geweld te gebruiken tegen Iran, ondanks zijn grote woorden. En zeker niet zonder de steun van de VS." Ook Zalman Sjoval is bekend met de behoedzaamheid van zijn premier: "Nee, hij neemt niet snel een besluit, dat is zeker." En over Iran: "Hij wil zeker niet eenzijdig handelen."

Netanjahoes fixatie op veiligheid richt zich niet uitsluitend op Iran. De afgelopen jaren liet hij muren bouwen aan de noordgrens met Libanon en zuidgrens met Egypte. En ook zijn persoonlijke leven staat bol van de veiligheidsmaatregelen. In de beschermde omgeving van de Knesset, het Israëlische parlement, zet Netanjahoe geen stap buiten het zicht van zijn bodyguards. "Ben Goerion liep daar gewoon rond", zegt fotograaf David Roebinger. "Netanjahoe is omgeven door acht veiligheidsbeambten. Ben je gek? In de Knesset!"

Bunker
De ambtswoning van Netanjahoe, in het centrum van Jeruzalem, heeft nog het meeste weg van een bunker. Hoge muren omgeven het pand, inclusief wachttorens, zoeklichten, camera's en prikkeldraad. Zijn straat is permanent afgezet en bewapende beveiligers patrouilleren dag en nacht. Daar binnen in zijn fort, zit Netanjahoe onophoudelijk te werken, zegt voormalig collega Nir Hefetz. Alles stelt hij in het werk om naar vaders ideaal de veiligheid van de staat te waarborgen en zijn politieke macht te handhaven. "Alleen wanneer er een dringende kwestie is met een van zijn twee zoons of zijn vrouw schuift hij het werk even aan de kant", zegt Hefetz.

Ondanks zijn arbeidsethos is Bibi's macht tanende. Tijdens de laatste verkiezingen, eind januari, leverde Netanjahoes partij flink in. Hij bleef premier, maar of hij het hoogste ambt van het land nog lang kan vasthouden, is sterk de vraag. "Hij is een oude man", zegt journalist Sjiffer over de inmiddels 63-jarige Netanjahoe. "Dat werd pijnlijk zichtbaar bij het recente Amerikaanse staatsbezoek. Toen Obama ineens zijn jasje uitdeed, kon Netanjahoe niet achterblijven. Toen zagen we het: naast die jonge Amerikaanse vent liep een oude man. Hij probeert van alles: trainingen, diëten. Hij vindt het vreselijk, maar hij is gewoon op leeftijd."

Daarbij komt dat de binnenlandse concurrentie is gegroeid. Netanjahoe moet vooral vrezen voor twee energieke en populaire politieke talenten, die veel weg hebben van de jonge Bibi. De centrum-rechtse Jair Lapid en rechts-nationalistische Naftali Bennett sleepten tijdens de vorige verkiezingen samen al een kwart van de stemmen in de wacht. "Een deel van zijn succes heeft Netanjahoe te danken aan het feit dat er lange tijd geen alternatief was", zegt journalist Sjiffer. "Bij de volgende verkiezingen denk ik dat Lapid de klus kan klaren."

Partijgenoot Sjoval ziet bovendien hoe Netanjahoe gebrouilleerd is geraakt met velen uit zijn eigen partij. "Ik ben er niet zeker van dat Netanjahoe een goede manager is. Hij neemt soms de verkeerde mensen aan en vertrouwt de verkeerde personen, ook binnen de partij. Voor al de Israëlische premiers komt er een moment dat ze hun eigen partij haten. Ik zou er niet van opkijken als dat ook met Netanjahoe het geval is." Een naderende aftocht voor koning Bibi? Een aanstaand einde van een politiek bestaan, gewijd aan veiligheid en economische hervorming? Zalman Sjoval heeft in elk geval weinig hoop op een fraai slot. "Kijk naar al de premiers in Israël: is er iemand geweest die eervol het publieke leven verliet? Nee."

Verrassing
Of heeft Bibi in de herfst van zijn carrière nog een verrassing in petto? De mogelijk hernieuwde vredesonderhandelingen zou hij kunnen aangrijpen voor een historische overeenkomst. Zijn kennissen en collega's verwachten het niet: de onderhandelingen over een Palestijnse staat zijn slechts een formaliteit om de Verenigde Staten bevriend te houden, denken ze.

Gezeten op het vliegveld, wachtend op de vlucht naar Amsterdam, zie ik hoe een nieuwe stapel kranten de kiosk wordt binnengedragen. Het herkenbare hoofd, inmiddels twee jaar ouder, staat weer voorop. "Bereid tot vredesonderhandelingen als Palestijnen dat ook zijn", lees ik eronder. En ik denk: tot ziens, Israël, tot ziens, Palestijns gebied. En tot ziens, Benjamin Netanjahoe.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden