Burgers redden hun soldaten zelf wel

Pajevska verpleegt een soldaat die gewond is geraakt door glas. Beeld Alex Masi

In Oost-Oekraïne doet een vrijwilligersbeweging het werk dat de overheid laat liggen - een revolutie in de post-Sovjetwereld. Joelia Pajevska evacueert gewonde soldaten van het front.

Aan de overkant van de brug, bij een militaire controlepost, stapt Tajra uit de ambulance. Ze loopt tussen piramidevormige betonnen antitankversperringen door naar de rand van de weg. Ze wijst naar de korrelige grond. "Hier lag hij. Hij stierf in mijn armen." Het bloed is inmiddels uitgewist door sporen van rupsbanden. Een paar meter verderop, onder de bomen, ligt een deken op een hoopje.

Tajra, in kaki uniform, kaalgeschoren maar met een blonde haarlok boven op haar hoofd, is paramedicus. Ze evacueert gewonde soldaten. Drie jaar geleden schoof ze haar goedlopende bedrijf in Kiev aan de kant. Nu bivakkeert Joelia Pajevska, zoals haar echte naam luidt, in een verlaten huis nabij het front in Oost-Oekraïne. Ze geldt als icoon van de vrijwilligersbeweging, die actief is waar de overheid het laat afweten.

Zamok noemen soldaten deze beruchte plaats, ofwel het kasteel, waar Pajevska gewonde soldaten opvangt. Het is een restaurant of een huis in aanbouw met een ronde toren voorzien van kantelen in het half verlaten dorp Loehanske - niet te verwarren met de grotere stad Loegansk in separatistengebied. Als er een soldaat gewond raakt in de strijd die enkele kilometers verderop woedt, wordt hij door zijn medesoldaten of militaire medici naar deze plek gebracht. Hier wordt hij overgedragen aan Joelia, die zich over hem ontfermt terwijl de chauffeur met hen naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis snelt.

Op haar ziekenwagen staat ASAP geschreven, een afkorting voor 'As Soon As Possible'. De ambulancedienst heeft tien ziekenwagens in bedrijf, die gestationeerd zijn op vier verschillende posten langs het front. De injectiespuiten, het verband en de uniformen; alles wordt ingezameld door burgers. De chauffeurs en paramedici werken vrijwillig en de ambulances worden gratis geleverd of middels crowdfunding aangekocht.

Granaat

Gisteren was het te laat om de 23-jarige Sergej nog te kunnen redden. De soldaat uit West-Oekraïne, die zich vrijwillig bij het leger had gemeld, had geen schijn van kans. Rond het middaguur was een granaat in de loopgraaf beland en ontploft. Pajevska toont een foto met daarop het bleke gezicht van de jongen, met bebloed gezicht, gewikkeld in de deken.

Rond vier uur in de middag haast Joelia zich terug naar haar huis langs de weg, een aantal kilometers terug. Als het donker is, zal het schieten weer beginnen. Ze gaat slapen in haar uniform, met haar schoenen op grijpafstand naast het bed om uit te kunnen rukken richting het kasteel zodra dat nodig is.

Actieve burgers die taken overnemen van de slecht functionerende overheid is een nieuw fenomeen. In de Sovjettijd werden Oekraïners van de wieg tot het graf verzorgd door de Staat. "Decennialang bepaalden de machthebbers hoe de energie van de mensen werd aangewend, namelijk om je op te offeren voor de Staat", zegt Pajevska. "Ik haat deze manier van met creativiteit omgaan. Ik was in de crèche al een dissident. Ik had een afkeer van Stalin zoals ik een hekel heb aan knoflook."

De Majdanrevolutie, de volksopstand in de winter van 2013-2014 tegen het corrupte regime van oud-president Janoekovitsj, wordt door veel vrijwilligers als kantelpunt gezien: de burger nam het heft in eigen handen. Pajevska was erbij. Toen de oproerpolitie de betogers van het plein wilde slaan, wilde ze haar hulp aanbieden op de plek waar gevochten werd. "Toegang voor vrouwen verboden. Alleen medici mogen verder", zei een grote sterke demonstrant die op wacht stond. "Toen greep ik m'n medische rugzak en beplakte een helm met een rood kruis. Sindsdien ben ik paramedicus." Joelia evacueerde demonstranten met kneuzingen, ogen vol traangas en uiteindelijk ook mannen met schotwonden.

Toen door Rusland gesteunde milities - in reactie op de revolutie - overheidsgebouwen in Oost-Oekraïne gingen bezetten en het Oekraïense leger ingreep, zetten de revolutionairen hun strijd voort aan het front. Ook Pajevska ging, in de zomer van 2014. "Ik ben verplicht om te helpen mijn land te verdedigen. Ik heb de steun van de mensen en ik kan het me financieel veroorloven", beschrijft ze haar keuze.

De ambulance nadert Zamok, ofwel kasteel, waar gewonde soldaten worden opgevangen. Beeld Alex Masi

Eerste hulp

De laatste maanden wordt er flink gevochten in het gebied waar Pajevska is gelegerd. Loehanske ligt in de buurt van Debaltsevo, een stad die de pro-Russische milities twee jaar geleden na een bloedige strijd veroverden op het Oekraïense leger. Eind vorig jaar heroverde het leger juist weer een stuk grondgebied - maar tegen een hoge prijs: een dozijn soldaten kwam om het leven en tientallen anderen raakten gewond. "Ik werkte zeven dagen en nachten achter elkaar", vertelt Pajevska. "Soms laadde ik drie of vier soldaten tegelijk in de ambulance. Ik rookte bij het ziekenhuis gauw een sigaret en dan ging ik weer."

In de nacht laat het gedreun van de artillerie de ramen trillen in de kozijnen. Overdag is het meestal rustig aan het front. Dan geeft Joelia soldaten les in eerste hulp, een essentiële vaardigheid voor frontsoldaten. Volgens oude krijgswetten vind je geen artsen aan het front: die zijn te waardevol om te verliezen. De gewonde soldaat is in eerste instantie dus afhankelijk van zijn kameraden. "Als er medische hulp is vlak na de verwonding stijgt de overlevingskans met negentig procent", vertelt Pajevska voor een groep van vijfentwintig militairen die zich in de kazerne in een kring om haar heen hebben geschaard. In het zogenoemde 'gouden uur' heeft het stoppen van het bloeden prioriteit. Pajevska vraagt de soldaten een knelverband bij elkaar aan te leggen. "Spreek tevoren met elkaar af in welke zak je het tourniquet opbergt. Je gebruikt het knelverband van de gewonde, niet dat van jezelf."

Opgefokt

Een van de cursisten, de 23-jarige soldaat Sergej Aleksandrovitsj, werd in december geraakt door een granaatscherf in zijn rug. Militaire medici reden hem in allerijl naar het kasteel. Daar stond Pajevska klaar. "Het eerste wat me opviel was haar kapsel", zegt Sergej. "Ze lachte naar me, dat herinner ik me nog goed. Ze fotografeerde mijn wonden en verbond ze."

Onderweg naar het ziekenhuis bleef Pajevska met hem praten om hem wakker te houden. "Ze maakte grappen. 'Wat deed je daar in de loopgraaf, gek', zei ze. En 'Hadden ze die wond van je niet wat beter kunnen desinfecteren?'"

"Afleiding is belangrijk", zegt Joelia. "Gewonde soldaten zijn opgefokt. Hun ogen staan wild. Ze beginnen steevast te vertellen over de gevechtssituatie. Ze moeten dat kwijt. Sommige soldaten willen liever dood. Niet in mijn auto, roep ik dan."

"Joelia activeerde mijn hersenen en zorgde dat ik positief ging denken", zegt Sergej.

Paramedici in de oorlog zijn meestal geen dokter of verpleegkundige - ook Joelia niet. Zij verdienen hun positie aan het front vanwege levens- en praktijkervaring. Pajevska deed een reeks medische trainingen en beheerst gevechtstechnieken vanwege haar werk als instructeur van aikido, een Japanse krijgsdiscipline - Tajra is een Japanse nom de guerre. Toen ze een jaar of twee geleden voor ASAP aan de slag ging, had ze frontervaring: als strijder van de paramilitaire groepering Rechtse Sector kreeg ze het evacueren onder de knie.

Frontervaring

Joelia werkt nauw samen met de medici van het Oekraïense leger, die uitstekend zijn opgeleid maar die het juist ontbreekt aan frontervaring. "In een oorlog is alles anders", zegt Natalia Sitsjkar, een jonge, slanke verpleegkundige met geblondeerd haar die tot een half jaar geleden op een intensive care in een regulier ziekenhuis werkte; nu is ze gelegerd op een militaire basis in de buurt van Loehanske. "In een ziekenwagen onder vuur het bloeden stoppen of pijn bestrijden is nieuw voor me." Pajevska leerde haar een betere manier om snel een naald in een ader te zetten. "Je hebt mensen die zich culinair expert noemen en mensen die goed zijn in koken", verklaart Joelia.

Omdat de overheidsbudgetten bij lange na niet toereikend zijn en de bureaucratie welig tiert bij staatsinstituties, is het leger afhankelijk van vrijwilligers. "Alles wat we op het slagveld gebruiken komt van hen", aldus Natalia. Ze toont een rugzak met spuiten, verband en pillen, geleverd door ASAP. Militaire medici vervoeren gewonde soldaten met een tabletka: een kleine, koddig ogende legerambulance die stamt uit de Sovjettijd, met nauwelijks medische apparatuur en een simpele plank als brancard. Het team van Joelia heeft de beschikking over een reusachtige Amerikaanse Dodge, reanimobil genoemd. "Deze auto heeft zestig mensen het leven gered in een half jaar tijd", zegt Pajevska trots.

Chauffeurs, fondsenwervers en vertegenwoordigers van ziekenhuizen weten Joelia te vinden. Als ze erom vraagt, krijgt ze medicijnen een dag later opgestuurd. In haar thuisstad Kiev wordt ze op straat herkend. "Onlangs stiefelde een oude vrouw, een baboesjka op me af. 'Hier heb je twintig grivna, koop iets voor onze jongens.' Ik aarzelde. 'Neem het aan', riep ze beledigd." Joelia's bekendheid straalt ook door naar de Oekraïense diaspora. "Ik kreeg een auto aangeboden uit Tsjechië. 'Ik heb alleen iets aan een fourwheeldrive, zei ik. Die regelden ze voor me."

Pajevska evacueert een Oekraïense hulpverlener die door een scherpschutter is geraakt terwijl hij hulpgoederen rondbracht aan het front.Beeld Alex Masi

Anarchie

Uit onderzoeken blijkt dat de vrijwilligersbeweging veel meer vertrouwen geniet van de bevolking dan de overheid. Joelia stelt zich een nieuw maatschappijsysteem voor, naar voorbeeld van de Kozakken van weleer - met een zweem van anarchie. Die kozen gezamenlijk hun leider en schopten hem eruit als hij niet meer beviel. "In het leger beveelt de commandant omdat hij graag beveelt. Bij ons ben je een leider als je het vertrouwen geniet. Als ik een commando geef, is dat een suggestie." Haar kapsel in Kozakkenstijl is overigens toeval, aldus Joelia. "Het was eigenlijk punk, maar ik scheer de zijkanten omdat het gemakkelijker is bij te houden."

Het vertrouwen behouden is van levensbelang. "Zodra ik mijn reputatie kwijtraak, ben ik alles kwijt." De geleverde medicijnen worden gefotografeerd en gedeeld op Facebook - zo weten de gevers dat hun gift op de juiste plek terechtkomt.

Is de overheid eigenlijk nog nodig? "Nee", zegt Joelia eerst beslist. Dan, na enig nadenken: "Jawel, we moeten een overheid hebben. Om de medische zorg te coördineren, om pensioenen te betalen, om ons internationaal te vertegenwoordigen. Onder invloed van vrijwilligers zal de overheid veranderen." Veel Majdanactivisten zijn de politiek ingegaan, waar ze van binnenuit de bureaucratie en de corruptie te lijf gaan.

Voorlopig telt voor Joelia alleen de oorlog. "Wanneer stop je, vragen mensen me weleens. Soms denk ik dat ik mijn grens wil ontdekken, maar die zie ik nog niet."

Een bestand dat regelmatig wordt geschonden

In het oosten van Oekraïne willen rebellen een onafhankelijke staat te stichten. Ze zouden in die strijd gesteund worden door Rusland. Het Oekraïense leger probeert al drie jaar de controle terug te krijgen over het gebied. Tot nu toe zonder succes. Twee jaar geleden werden in de Wit-Russische hoofdstad Minsk afspraken gemaakt over een staakt-het-vuren. Onder meer bondskanselier Merkel, de Franse president Hollande, zijn Oekraïense collega Porosjenko en president Poetin zetten hun handtekening onder dat akkoord.

Maar het bestand wordt door beide partijen regelmatig geschonden. Onlangs laaiden de gevechten weer op. Het frontstadje Adiivka werd getroffen. Acht mensen kwamen om en de inwoners hadden geen elektriciteit en schoon drinkwater. Inmiddels hebben Oekraïense nationalisten spoorwegen aan het front geblokkeerd. Ze willen zo voorkomen dat de separatisten kolen richting de rest van het land vervoeren.

Ondanks de oorlog is Oekraïne in zijn energievoorziening nog altijd sterk afhankelijk van de kolenmijnen die gevestigd zijn in het rebellengebied.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden