Burgers op de Balkan in opstand

Burgers op de Balkan pikken het niet meer, ze eisen het vertrek van regeringen én oppositiepartijen. Maar elke alternatieve leider is ook verdacht.

REPORTAGE JOOST VAN EGMOND EN DIRK VAN HARTEN

De Balkan wordt overspoeld door een golf van protesten. Van Slovenië tot Bulgarije gaan mensen de straat op om misstanden aan te kaarten. Mondige burgers eisen een nieuwe politiek.

Het begon met zeven mensen. "Een vriend vroeg me om direct naar het parlement te rijden. We wilden ons maar eens laten horen", herinnert Zlatko Abaspahic zich. Allemaal hadden ze problemen om hun pasgeboren baby te registreren doordat het parlement maar geen wet kon aannemen om die registratie te regelen. Het was het begin van de babyrevolutie die Bosnië deze zomer in zijn greep hield.

Duizenden gingen de straat op, in alle steden. Een unicum in een land waar burgers zich vooral afzijdig houden van politiek. Klagen in de koffiehuizen was sinds jaar en dag de manier om woede af te reageren over de incompetentie van het bestuur.

Nu vonden ze een andere weg. Gewapend met kinderwagens, trommels en fluitjes riepen ze hun politici tot de orde. Over de babyregistratie, maar ook over uiteenlopende onderwerpen als de geldnood op universiteiten of de exorbitante salarissen die parlementsleden opstrijken. "Dit is de eerste keer in twintig jaar dat mensen hun angst laten varen en hun onvrede tonen", zegt Aldin Arnautovic, een andere demonstrant van het eerste uur.

Protestbewegingen als deze zijn een trend. Kroatië, Roemenië en Macedonië zagen spontane demonstraties. In Slovenië werden deze winter een premier, een oppositieleider en een burgemeester tot aftreden gedwongen.

In Bulgarije gooiden in het voorjaar de regering en een burgemeester de handdoek in de ring, en nu zijn daar opnieuw protesten, verreweg de grootste tot nu toe op de Balkan. Al bijna twee maanden blokkeren elke dag duizenden mensen de straten rond het parlementsgebouw in Sofia en eisen nieuwe verkiezingen.

Criminele connecties
De volkswoede ontbrandde half juni met de benoeming van het parlementslid met criminele connecties Delyan Peevski tot hoofd van de veiligheidsdienst en de zware recherche. Peevski trok zich terug onder druk van de straat, maar een keur aan andere dubieuze figuren is sindsdien op vooraanstaande posities benoemd.

Alsof er niets aan de hand is, zijn de volksvertegenwoordigers inmiddels met reces, maar de protesten gaan onverminderd door. In de hete avondzon is de lucht bij het verlaten parlementsgebouw vochtig van het zweet en van het speeksel dat uit de duizenden fluitjes vliegt. 'Prettige vakantie!', staat op een spandoek, en: 'Augustus zal jullie niet redden'.

"Nu zie je hoe moeilijk het is om communisten ten val te brengen", zegt Hristo Vodenov, doelend op de heersende politieke klasse die van oppositie tot regering diepe wortels heeft in het communistische verleden, en waar de demonstranten nu eindelijk definitief mee willen afrekenen. "In 1990 waren we hier. In 1997 eveneens, en nu weer", herinnert de vijftiger zich. "Laten we hopen dat drie keer volstaat."

De aanleidingen die mensen op straat brengen zijn steeds lokaal. Een concreet schandaal, zoals de benoeming van Peevski in Bulgarije of de registratie van baby's in Bosnië, brengt hen op de been. In Slovenië begon het met een corrupte burgemeester, in Roemenië met een bezuiniging op de ambulancediensten. Even staan affaires of personen centraal, maar het duurt niet lang of de protesten verbreden zich. De geest is uit de fles, en burgers willen meer.

Hoe lokaal ook, de protesten hebben veel gemeen. Srdja Popovic, die naam maakte tijdens de volksopstand in Servië die Slobodan Milosevic tot aftreden dwong, adviseert tegenwoordig dergelijke groepen. Hij noemt het 'people's power': "Deze bewegingen, net als die in Turkije en Brazilië, laten zien dat de mainstream politiek haar legitimiteit verliest, en hoe creatieve, gewone mensen plotseling een grote speler kunnen worden."

Die legitimiteit van het politieke establishment is overal op de Balkan in het gedrang. Corruptieschandalen en politiek cynisme hollen het vertrouwen uit. Verkiezingsbeloftes zijn notoire lachertjes. En ieder land heeft zijn politici die maar niet willen verdwijnen, hoe gecompromitteerd ze ook raken.

Voor de burgers
Maar hoe willen de demonstranten het wel? De contouren zijn duidelijk. Actievoerders willen meer transparantie en verantwoording van hun politici. Ze eisen concrete resultaten voor hun belastinggeld en bovenal respect. Politici zijn er voor de burgers, en niet andersom.

Maar een concrete agenda is er zelden. Wat de demonstranten verenigt is een afkeer van de heersende manier van politiek bedrijven. Dat is soms een dunne laag. "Ik mag deze mensen écht niet", zei een liberale demonstrant in Kroatië veelbetekenend, wijzend op een groep nationalistische mededemonstranten. "Maar mijn afkeer van de regering is groter..."

Zolang demonstraties zich richten tegen het hele politieke establishment is er eenheid. Politieke partijen die proberen in te haken bij de demonstranten worden weggehoond. "Wij zijn hier niet om de huidige regering door de volgende te vervangen", is een veelgehoorde kreet.

In geen van al deze protestbewegingen is een leider doorgebroken. Wie het probeerde, viel snel van zijn voetstuk. Dragende figuren in de organisatie haasten zich het predicaat woordvoerder van zich af te werpen of worden anders al snel verguisd door hun mededemonstranten. Strategieën worden vaak plenair besproken. Iedere demonstrant kan naar voren stappen en zijn zegje doen.

De groepen hebben hetzelfde gebrek aan hiërarchie als de sociale media via welke ze zich organiseren. Kroatië was in 2011, tegelijk met de landen waar de 'Arabische lente' uitbrak, een voorloper in het 'Facebook-demonstreren'. Nog steeds zijn er tal van mensen met accounts die elkaars boodschappen overnemen en verspreiden. Andere landen volgen dat voorbeeld. Al een paar uur nadat in Bulgarije Peevski was benoemd, hadden meer dan vijftigduizend Bulgaren op hun Facebook-pagina's gezet dat ze zouden gaan demonstreren.

Bovendien is het recept simpel; morgen weer, zelfde plaats, zelfde tijd. Zolang er maar mensen komen opdagen, kunnen zulke protesten heel lang doorgaan zonder structuur of financiering.

Dat gebrek aan leiderschap en een agenda is tegelijk de kracht en zwakte van de protestbewegingen. Het stelt de bewegingen in staat grote en diverse groepen te verenigen, maar betekent ook dat er niemand naar voren stapt om daadwerkelijke hervormingen door te voeren. De officiële oppositie is al net zo verdacht als de zittende regering. En een wirwar van nieuwe partijtjes weet ook geen vertrouwen te winnen. Verkiezingen dreigen zo hun functie als motor van verandering te verliezen.

In Bulgarije steunt volgens peilingen bijna de helft van de bevolking de demonstraties. Het is verleidelijk te concluderen dat dit diezelfde helft is die normaal gesproken niet naar de stembus gaat. Afkeer en wantrouwen zitten zo diep dat 'politiek' als het probleem wordt gezien, niet als de oplossing.

Regeringen proberen daarom de storm uit te zitten. In Slovenië bleef premier Jansa nog ruim een maand aan nadat iedereen het erover eens was dat zijn carrière voorbij was. In Bosnië besloot het parlement een rustperiode in te lassen in de hoop dat de demonstraties zouden verdwijnen. Ook in Bulgarije wil premier Oresjarski nog niets weten van nieuwe verkiezingen. Met afwisselend negeren en populistische maatregelen als verhoging van de pensioenen en de kinderbijslag, probeert hij de geest terug in de fles te krijgen.

"Niet alleen de regering, ook de oppositie begrijpt heel slecht wat er op straat gebeurt", zegt de Bulgaarse politiek-analist Kiril Avramov. "We zitten in een snelkookpan, maar in plaats van langzaam het deksel eraf te halen, proberen politici de status quo te handhaven. Ze beseffen niet wat er aan de hand is."

Zonder concrete doelen is niet te zeggen wanneer de golf van burgeropstanden geslaagd is. Maar wellicht is de winst ook allang binnen. "We hebben de apathie afgeworpen en laten zien dat we iets kunnen met zijn allen", zegt Arnautovic in Sarajevo. "Zelfs als dit nu instort, kunnen nieuwe groepen daarop bouwen."

Diezelfde instelling klinkt uit Sofia. "Het is voor het eerst sinds 1997 dat het maatschappelijk middenveld in Bulgarije de straat opgaat", zegt demonstrant Sasja Bezoehanova, directeur bij een internationaal automatiseringsbedrijf. "Dat is heel bijzonder. Jonge, capabele en intelligente mensen staan op en zeggen dat ze er genoeg van hebben. Zelfs als na nieuwe verkiezingen het parlement toch weer volzit met diezelfde corrupte partijen, hebben we een heel duidelijk signaal afgegeven: dat de politiek de burgers niet langer kan negeren."

De fundamenten van people's power
Het Belgradose centrum voor toegepaste geweldloze actie en strategie CANVAS specialiseert zich in de theorie van people's power. CANVAS geeft boeken uit, houdt lezingen en adviseert desgevraagd protestbewegingen. Oprichter Srdja Popovic ziet de huidige golf demonstraties op de Balkan in nauw verband met die in Brazilië en Turkije: "Burgers leren hun politici ter verantwoording te roepen."

Vervolgens is de wisselwerking met die politici cruciaal. Hebben de demonstranten een heldere visie, en kunnen ze discipline ontwikkelen? En kunnen politici, aan de andere kant, gemeenschappelijke waarden met de demonstranten vinden, of doen ze hen af als verraders en terroristen, zoals de Turkse premier Erdogan?

Langs deze maatstaf lijkt de Sloveense opstand voorlopig het meest geslaagd: gecompromitteerde politici zijn van het toneel verdwenen, terwijl de nieuwe regering beseft dat burgers hen in de gaten houden. Of protestbewegingen in andere landen dat ook kunnen bereiken, moet in de komende maanden blijken.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden