Burgers etaleren hun schaamte

Twee denkers analyseren een actuele kwestie. In haar campagne laat Amnesty mensen zich schamen voor het vreemdelingen- beleid. Kun je je generen voor iets wat je zelf niet doet?

Amnesty International voert een opvallende campagne tegen het vreemdelingenbeleid van de huidige regering. Op de website van de mensenrechtenorganisatie kunnen mensen een oproep aan staatssecretaris Teeven tekenen, om met het 'inhumane vreemdelingenbeleid' te stoppen. Gekoppeld aan deze ondertekening kunnen mensen een 'poster' van zichzelf maken, waarmee ze hun schaamte met hun online-'vrienden' kunnen delen.

Het lijkt een toonbeeld van individualistisch en misschien wat vrijblijvend actievoeren, maar tegelijkertijd is de identificatie met het doel uitgesproken persoonlijk. Hoe verhoudt dit online-activisme zich tot politiek en burgerschap? En kun je je eigenlijk wel schamen voor daden die je niet zelf begaat?

Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven: "Natuurlijk kan dat. Ik heb zelf ook herhaaldelijk schaamte gevoeld voor mijn land, als ik van buitenlandse studenten of collega's die hier naartoe wilden komen, hoorde hoe ze werden bejegend.

"Met vluchtelingen heb ik persoonlijk niet te maken gehad, maar wel met academische bezoekers, die, wanneer ze uit landen komen waar ook de 'ongewenste vreemdelingen' vandaan komen, op onbehoorlijke wijze worden afgeschrikt en tegengewerkt in hun pogingen om hun collega's in Nederland te bezoeken. Studenten en collega's moeten bewijzen dat ze voldoende geld op hun rekening hebben om de kosten van eventuele gedwongen uitzetting uit Nederland te kunnen betalen, als het zover zou komen. Dat vind ik beschamend."

Sabine Roeser, hoogleraar ethiek en techniek in Delft en Twente: "En voor vluchtelingen is de situatie nog vele malen erger. Deze mensen hebben niets misdaan, maar ze belanden vaak in de zogeheten vreemdelingendetentie, soms maanden- of zelfs jarenlang. En daar worden ze slechter behandeld dan misdadigers die in een gewone gevangenis zitten. Ze hebben nauwelijks privacy en worden vernederd. Veel vluchtelingen zijn getraumatiseerd door hun ervaringen in hun land van afkomst. Die trauma's spelen in de vreemdelingendetentie weer op, waardoor ze vaak langdurig in een isoleercel geplaatst worden.

"Jaarlijks begaan veel vluchtelingen in detentie zelfmoordpogingen, of ze gaan in hongerstaking. Amnesty International noemt dit: Kafka anno 2013.

"Vluchtelingen worden gevangengezet, puur en alleen vanwege het feit dat ze asiel aanvragen. Iets wat een uitzonderingssituatie zou moeten zijn, is inmiddels een standaardprocedure. Sommige mensen worden zelfs opgesloten nadat ze al jaren in Nederland aan het werken of studeren zijn. Nederland schendt hiermee de mensenrechten die in internationale verdragen zijn vastgelegd, verdragen die ook door Nederland zijn getekend. Dit beleid is immoreel. Ook ik schaam mij hier diep voor."

Van Tongeren: "Die schaamte is overigens heel interessant - want ze toont dat we ons wel degelijk identificeren met dit beleid, dat we aanklagen.

"Schaamte heeft altijd te maken met het verschil tussen hoe je door anderen waargenomen wordt en wie je eigenlijk zelf bent of wilt zijn. Wie zich schaamt, voelt zich enerzijds miskend door de manier waarop anderen hem waarnemen, maar geeft anderzijds toe dat het wel begrijpelijk is dat hij zo wordt waargenomen. Wie zich schaamt, zegt als het ware: ik snap dat je denkt dat ik zo en zo ben, maar zo ben ik niet echt.

"Deze twee aspecten samen hebben in het voorbeeld van deze campagne te maken met burgerschap: wie zich schaamt voor de manier waarop Nederland met vluchtelingen omgaat, voelt zich Nederlander: lid van die politieke gemeenschap die op de aangegeven manier optreedt. Hij voelt zich dus burger.

"Als de overheid niet luistert naar deze stem van de burger, ontmoedigt ze dus eigenlijk burgerschap; zo'n overheid is antipolitiek."

Roeser: "Antipolitiek? De handelwijze van het ministerie en het gevangenisregime is bij uitstek politiek. Alleen wordt dat er niet bij gezegd. Als het aankomt op de uitvoering van het beleid, wijst men graag op regels en procedures. Daarmee wordt een soort politieke neutraliteit gesuggereerd.

"In werkelijkheid is de wijze waarop vreemdelingen worden gehuisvest een impliciete politieke daad. Er spreekt een politieke wens uit. De opvang is er, Nederland voldoet dus aan de verplichting om vluchtelingen op te vangen. Maar dit gebeurt op een zo onprettig mogelijke wijze, vaak zelfs op een aantoonbaar inhumane manier. Dit wordt meestal ontkend. Maar de impliciete, meestal verzwegen rechtvaardiging voor deze handelwijze is dat hiermee een 'aanzuigende werking' wordt voorkomen. Zo van: 'Als we het ze te comfortabel maken, komen er nog meer'.

"Volgens mij gaat dit in tegen de beginselen van de rechtsstaat, men doet alsof die niet van toepassing zijn op deze mensen. Niemand die ze kent, die ze zoekt en die voor hun rechten opkomt, behalve vluchtelingenorganisaties en vrijwilligers. Het is in elk geval iets dat bevoorrechte inwoners van dit land nu publiekelijk aangeven dat ze zich hiervoor schamen."

Van Tongeren: "Precies. En aan het feit dat wij ons schamen, is te zien dat we ondanks alles burgers blijven: politieke wezens, die denken aan meer dan enkel hun eigen belang. Ook als de politiek nalaat om ons als burgers aan te spreken.

"Als ik me niet zou identificeren als Nederlander, zou ik me aan het Nederlandse beleid niet anders ergeren dan aan dat van enig ander land. Schaamte impliceert identificatie. Maar tegelijk zegt degene die zich schaamt dat hij wil dat die politieke gemeenschap anders is: beter, moreler, menselijker.

"Politici zouden daarom dit soort uitingsvormen van protest serieus moeten nemen en moeten toejuichen. Hier wordt de zogenoemde kloof tussen politiek en burger gedicht: hier stellen burgers zich daadwerkelijk als burgers op en niet uitsluitend als individuen met hun particuliere belangen.

"Veel politici lijken dat steeds minder te begrijpen: zij richten zich niet op burgers, dat wil zeggen: op mensen die het algemeen belang voor ogen houden, maar alleen op individuen die hun eigen particuliere belangen nastreven. De politicus van vandaag richt zich primair op particuliere personen met hun particuliere behoeftes (al of niet georganiseerd in belangengroeperingen). De huizenbezitter, de automobilist, de pensioengerechtigde, 'de mensen in het land'. Waar mensen als burgers verschijnen, worden ze door politici niet opgemerkt of niet serieus genomen.

"Het verzet van Amnesty tegen de vluchtelingendetentie zou dus ook om die redenen gesteund moeten worden. Het huidige beleid is niet alleen immoreel en inhumaan. Het vergroot ook één van de grootste problemen van de huidige politiek: de kloof tussen politiek en burger."

filosofisch elftal

Haring

Gude - Roeser - Ankersmit

Van Tongeren - Spruyt - Groot

Van Brederode - Huijer Noordegraaf - Gescinska

Beelden uit de campagne van Amnesty International.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden