Burgerheer maakt bij VVD de dienst uit

De VVD dreigt ten prooi te vallen aan dwingelandij van verlichte, moderne heren. Zij bepalen de norm. Voor andersdenkenden blijft nauwelijks ruimte over.

Liberalen onderhouden een moeizame relatie tot de deugd van de tolerantie. Zij willen geen algemeen bindende uitspraken over goed en kwaad doen, want goed en kwaad zijn persoonlijke keuzes. Van hen moeten we daarom alle voorkeuren even tolerant en respectvol tegemoet treden. Er is maar één groep van mensen die buiten de kaders van deze liberale tolerantie vallen: zij die niet even tolerant zijn als de liberalen zelf.

Die eenzijdige tolerantie heeft iets monomaniakaals. Liberalen menen te weten waar de grenzen van de publieke ruimte liggen, en die grenzen worden tegenwoordig zo ongeveer bepaald door de acceptatie van wat men 'de Verlichting' en 'de moderniteit' noemt. Allen die zo ver nog niet zijn, dienen in hun binnenkamers te fluisteren en publiekelijk te zwijgen.

Vervelender wordt het wanneer liberalen de sterke arm van de overheid te hulp willen roepen om die eenvormigheid af te dwingen. Zoals de liberale conservatief Michael Oakeshott al zei: 'Wij tolereren monomaniakalen. Maar waarom zouden we ons door hen laten regeren?'

Over overheid en maakbaarheid hebben de kamerleden Hans van Baalen (VVD) en Jet Bussemaker (PvdA) in deze krant gediscussieerd (Trouw, 16 en 23 februari). Dit debat is enigszins verwarrend omdat Bussemaker een toenemende invloed van de overheid op de verkeerde gronden afwijst, en Van Baalen die toenemende invloed deels op de verkeerde gronden verdedigt.

Bussemaker verzet zich vooral tegen een staatsdirigisme dat in de strijd tegen terreur tot in het privé-leven van burgers doordringt, en dat bij de integratieproblematiek de sociale cohesie belangrijker acht dan het behoud van de eigen cultuur.

Van Baalen neemt met deze standpunten terecht afscheid van oud-linkse stokpaardjes, en het verzet van Bussemaker daartegen doet vermoeden dat haar bekering tot een verrassend anti-overheidsdenken ingegeven is door links conservatisme dat oude 'verworvenheden' bedreigd ziet door een overheid die haar verantwoordelijkheid op het punt van veiligheid en integratie eindelijk serieus begint te nemen.

Wat het pleidooi van Van Baalen zo verontrustend maakt, is het feit dat hij zijn pleidooi voor een sterkere rol van de staat inbedt in een betoog voor meer overheidsinvloed tout court. En dat zou je inderdaad niet van een echte klassiek-liberaal mogen verwachten.

In een -hopelijk tijdelijke- vlaag van sociaal-liberale verstandsverbijstering spreekt Van Baalen zich uit voor een overheid die op alle terreinen van het maatschappelijke leven een faciliterende rol speelt. Daarbij noemt hij ook nog eens de terreinen waarop de rol van de overheid de afgelopen decennia juist te groot is geweest en dringend moet worden teruggedrongen, zoals de economie, de gezondheidszorg en het onderwijs. Als ergens gebleken is dat de overheid niet de oplossing maar het probleem is, dan is het daar.

De positiebepaling van Van Baalen lijkt mij ondertussen symptomatisch voor de koers die de VVD de laatste tijd inslaat. Politieke sturing is daarbij het credo.

Binnen de breedte van de VVD blijkt deze houding uit het liberale manifest 'Om de vrijheid', dat twee weken geleden is gepresenteerd. Uit de inhoud van dat stuk blijkt dat normen en waarden voor liberalen taboe zijn, maar dat de staat volgens hen aan de vrijheid vooraf gaat en dat die staat de burgers vaderlandsliefde en burgerschap moet gaan bijbrengen. Dat laatste klinkt nog niet eens onaantrekkelijk, maar uit toelichtingen van commissievoorzitter Geert Dales blijkt dat hij daarmee vooral bedoelt dat iedereen in Nederland zich moet gaan aanpassen aan wat een verlichte meerderheid vindt. De vrijheid in Nederland wordt dus, als het aan de VVD ligt, ingeperkt door wat een groepje blanke, seculiere heren op dit moment 'verlicht' en 'modern' acht. Dat lijkt mij geen wenkend perspectief.

Natuurlijk kan het misbruik van rechten en vrijheden een directe bedreiging van de staat en de maatschappelijke orde vormen. Maar leg dan uit hoe wij hier in Nederland het juiste gebruik van die rechten en vrijheden altijd hebben ingevuld, en zorg -in navolging van de Rotterdamse wethouder Marco Pastors- bij het onderwijs voor een soort artikel 23-plus, waarbij onderwijs op de grondslag van een niet-geïntegreerd geloof strenger wordt gecontroleerd en getoetst. Maar bewandel niet de weg van intolerante staatsdwingelandij waarbij zindelijke liberale burgerheren een verstikkende deken van conformiteit over het gehele land heen leggen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden