Burgemeesters willen niet langer voor rechter en boevenvanger spelen

De recente bomaanslag op een woning van een ambtenaar in Tiel vormt voor burgemeester Hans Beenakker de aanleiding voor zijn noodkreet.Beeld Foto: Marco van Deick/Persbureau Heitink

Nederlandse burgemeesters hebben grote moeite met de rol die zij krijgen opgedrongen bij de bestrijding van drugscriminaliteit en zogenaamde ‘ondermijning’. Tientallen collega’s sluiten zich aan bij de oproep van burgemeester Hans Beenakker (VVD) van Tiel die niet langer ‘rechter’ wil spelen. 

Anderen hebben minder moeite met hun rol als sheriff, maar vinden dat die harde aanpak alleen loont, als politie en justitie meedoen. Die laten het juist door capaciteitsproblemen afweten.

Het debat is opgelaaid nu de Raad van State negatief heeft geadviseerd over het het plan burgemeesters óók verantwoordelijk te maken voor ‘het voorkomen en bestrijden van criminele activiteiten’. Volgens de Raad past dit niet in de rolverdeling waarin burgemeesters alleen verantwoordelijk zijn voor de openbare orde en veiligheid.

De afgelopen jaren is de ondermijnende (drugs)criminaliteit toegenomen, terwijl de capaciteit van de recherche, justitie en de rechterlijke macht achterblijft. Daarom wordt steeds vaker gebruik gemaakt van het bestuursrecht, waarin de burgemeester leidend is. Deze kan zonder tussenkomst van een rechter snel ingrijpende maatregelen nemen, met verwijzing naar het herstel van de openbare orde. Zo kan hij na de vondst van een wietplantage een pand direct laten dichttimmeren. Dat is veel efficiënter dan vervolging via het strafrecht, die jaren kan duren.

Probleem is dat de regels voor zo’n sluiting de afgelopen jaren enorm zijn opgerekt. Panden worden ook dichtgetimmerd zonder dat de openbare orde ooit gevaar liep. En omdat justitie zulke zaken vanwege de werkdruk niet voor de rechter brengt, is sluiting van het pand de enig overgebleven sanctie. De ‘burgervader’ wordt zo een ‘straffende burgemeester’.

Volgens Liesbeth Spies, voorzitter van het Genootschap van burgemeesters, is het slechts de taak van haar beroepsgroep om ‘te helpen’ bij de misdaadbestrijding door bijvoorbeeld panden te sluiten. “Maar het kan niet zo zijn dat de burgemeester de plaats inneemt van de rechter”, aldus Spies (CDA), zelf burgemeester van Alphen aan den Rijn. Burgemeester Hubert Bruls (CDA) van Nijmegen deelt die kritiek. Als voorzitter van de Veiligheidsregio Gelderland-Zuid spreekt hij van ‘een groeiende discrepantie’. “Burgemeester Hans Beenakker zegt dat de burgemeesters ‘op een verkeerd spoor zijn beland’ en daardoor is de balans helemaal scheef.” Hij krijgt veel bijval van collega’s.

De burgemeester van Tiel is geen sheriff en geen lokale rechter

Burgemeester Hans Beenakker van Tiel heeft twijfels over het ‘doorpakken’ van burgemeesters die borstkloppend de strijd aangaan met criminelen. Hij krijgt steeds meer steun.

Hij had al het gevoel dat de burgemeesters van Nederland noodgedwongen op een verkeerd spoor zijn beland. In hun drang om ‘door te pakken’ sluiten ze drugspanden en kondigen ze gebiedsverboden af, zonder dat daar een rechter aan te pas komt.

Maar toen in februari een brandaanslag werd gepleegd op de woning van een van zijn ambtenaren, wist Hans Beenakker het zeker. “Wij bestuurders volgen een koers die principieel onjuist is”, zegt de burgemeester van Tiel.

Begrijp me niet verkeerd, zegt Beenakker. “Ik loop niet weg omdat ik bedreigd zou worden of omdat mijn ambtenaren worden aangepakt. Wij zijn niet bang. Maar de brandaanslag heeft mijn gedachte dat we anders moeten optreden wel bevestigd. In ieder geval niet als een soort sheriff. Ik ben burgemeester, géén lokale rechter.”

Hans Beenakker.Beeld Raphael Drent

Burgemeesters kúnnen op basis van het bestuursrecht snel effectieve maatregelen nemen om ondermijnende criminaliteit te stoppen. Terwijl politie en justitie er maanden, soms jaren over doen om bewijs te verzamelen dat uiteindelijk kan leiden tot een veroordeling, kan een burgemeester met verwijzing naar de openbare orde een drugspand direct laten dichttimmeren.

Volgens Beenakker is er met die wet- en regelgeving niets mis. Maar in de praktijk is volgens hem wel de balans helemaal scheef. Door de capaciteitsproblemen bij het Openbaar Ministerie en de rechterlijke macht, is de burgemeester nog de enig overgeblevene die hard en snel kan optreden. “Met huisafsluitingen zijn wij burgemeesters de leveranciers van de zwaarste straffen. Maar anders dan justitie en de rechterlijke macht dragen wij geen anonieme toga, maar ondertekenen we het bevel met onze eigen naam. Daarmee wordt de straf iets heel persoonlijks, waardoor we al die andere taken als burgervader minder goed kunnen uitoefenen.”

Bewaking

Bij de Haarlemse burgemeester Jos Wienen heeft zijn harde aanpak er al toe geleid dat hij niet zonder bewaking de straat op kan. Hoe kun je dan nog als burgemeester functioneren, vraag Beenakker zich af. Vooral in kleine en middelgrote regiogemeenten (Tiel heeft ruim 41.000 inwoners) met serieuze misdaadcijfers staat de burgemeester óók in nauw contact met de bevolking, en gebruikt hij die band bij de uitvoering van zijn taken.

Dat wordt een stuk moeilijker als hij her en der bewoners ook eigenhandig op straat moet zetten. “Het zou beter zijn als zo’n bevel ook getekend zou worden door de andere leden van de ‘driehoek’, de officier van justitie en de politiechef. Maar wettelijk kan dat nog niet: het is de burgemeester die tekent.” Daarnaast zou het volgens Beenakker goed zijn als justitie, naast het optreden van de burgemeester, een forse straf eist. “Maar nu komt een wietteler er vaak met een taakstraf vanaf, terwijl de burgemeester hem uit huis heeft gezet. Dat staat niet in verhouding.”

Beenakker heeft niet de indruk dat de harde koers die burgemeesters toebedeeld hebben gekregen, binnenkort wordt afgezwakt. Integendeel. De mogelijkheden worden alleen maar opgerekt. “Zo vind ik dat een woning waarin een wietkwekerij zat, alleen op last van de burgemeester kan worden dichtgetimmerd als ook de openbare orde in gevaar is. Er moet bijvoorbeeld brandgevaar zijn of overlast. De praktijk is echter dat panden worden gesloten als dat gevaar er helemaal niet is.”

Uitgehold

“Andere burgemeesters sluiten horecagelegenheden omdat de eigenaar ‘slecht levensgedrag’ vertoont. Dat is een bepaling in de Drank- en Horecawet waarmee een alcoholistische of gewelddadige waard kan worden gestopt. Maar tegenwoordig wordt deze bepaling al van stal gehaald voor een feit als heling of belastingontduiking, dat werkelijk niets met het bedoelde slechte levensgedrag te maken heeft. Hier moet de belastingdienst gewoon haar werk doen.”

Met de inzet van de straffende burgemeester wordt op deze manier het capaciteitsprobleem bij justitie gecompenseerd, althans zo wordt gedacht, zegt Beenakker. “In werkelijkheid wordt de strafrechtketen uitgehold, terwijl die juist versterkt moet worden. Met meer personeel bijvoorbeeld, met slimmere wetgeving, maar ook door toepassing van snelrecht. Waarom zou dat bij voetbalgeweld wel werken, en bij wietteelt of drugsoverlast niet? Je moet het alleen wel wíllen.”

Steuntje in de rug

Beenakker kreeg deze week onverwacht een steuntje in de rug van de Raad van State. Die oordeelde uiterst negatief over een voorstel van minister Grapperhaus (justitie en veiligheid) om de openbare orde-taak van burgemeesters uit te breiden naar het ‘voorkomen en bestrijden van criminele activiteiten’. Als dat zou gebeuren, denkt Grapperhaus, kunnen burgemeesters in het vervolg veel gemakkelijker gegevens van (criminele) burgers uitwisselen. Maar volgens de Raad van State past de criminaliteitsbestrijding helemaal niet bij de rol van de burgemeester en kan door een betere samenwerking met justitie precies hetzelfde worden bereikt.

Beenakker is blij met het advies, net als met de steun van inmiddels tientallen burgemeesters, die ook weg willen uit de frontlinie en weer burgervader willen zijn. “Wat niet wil zeggen dat er niet hard wordt opgetreden als dat nodig is. Maar wel samen met anderen.”

Lees ook:

De burgemeester moet geen sheriff willen zijn

Als burgemeesters zich niet aan de wet houden, waarom zouden burgers dat dan wel doen? Jan Brouwer neemt afscheid als hoogleraar rechtswetenschap met een aanval op burgervaders met spierballen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden