Interview

Burgemeester Bert Blase voorspelt de opkomst van de pop-uppartij

Bert Blase, burgemeester van Heerhugowaard. Beeld Patrick Post

Burgemeester Bert Blase schreef zeven jaar lang aan een roman die eindigt in een voorstel voor een nieuwe democratie, waarin de macht vooral bij burgers ligt. Hij voorspelt de opkomst van de pop-uppartij.

Het verbaast bijna dat Bert Blase bij officiële gelegenheden nog een ambtsketting draagt. De burgemeester van Heerhugowaard staat bekend als 'radicaal pleitbezorger van de nieuwe democratie'. Hij vindt het zelfs geen punt om 'revolutionair' genoemd te worden. Maar gaat dat wel samen: rebellie én een burgemeestersbenoeming door de koning?

Soms knelt het wel, geeft hij toe, als hij bijvoorbeeld voorstelt om tijdens de komende gemeenteraadsverkiezingen de burgers van Heerhugowaard de gelegenheid te geven om naast een stem voor een politieke partij, ook een voorkeur voor een onderwerp aan te kruisen dat hoog op de agenda moet staan. In Blases ogen zou dat een mooie vorm van bestuurlijke vernieuwing zijn, maar de gemeenteraad wilde er niet aan.

Directe invloed

"Op zo'n moment ben ik een burgemeester die de meerderheid van de raad respecteert, en dat geldt ook voor de situaties waarin het bevoegd gezag moet optreden." Blase is in Heerhugowaard ook gewoon de baas van de politie. "Ik zet bij ordeverstoringen de mobiele eenheid in, kan burgers gedwongen laten opnemen, en maak ook gebruik van die bevoegdheid als daar aanleiding toe is. Ik ben ook niet tégen macht en gezag. Maar als het gaat om het maken van politieke keuzes en het ontwikkelen van beleid, moeten burgers veel meer directe invloed krijgen, óm de traditionele politieke partijen heen."

Die zogenaamde volksvertegenwoordigers bepalen nu wat er gebeurt in Nederlandse gemeenten, terwijl zij afkomstig zijn uit de slechts 2,2 procent van de bevolking die lid is van een partij. Blase noemt dat de 'macht van buiten' of de 'macht boven ons'. In zijn ogen moet dat in de toekomst de 'macht van ons' worden: die van de burgers zelf. Om dat te bereiken wil hij geen harde revolutie, maar een fluwelen. Van binnenuit. "In de positie van bestuurder kan ik een brug zijn tussen het oude stelsel en het nieuwe." Vandaar dat hij zijn ambtsketting blijft dragen.

Blase (1959), nog steeds lid van de PvdA, was de afgelopen jaren de motor van 'Code Oranje', een brede beweging van honderden lokale bestuurders, raadsleden en wetenschappers die alternatieven ontwikkelt voor de traditionele gemeenteraad. Deze zou bijvoorbeeld kunnen worden omgevormd tot een vergadering met wel 150 deelnemers die slechts drie keer per jaar in een 'stadsoploop' bij elkaar komen om te bepalen welke opdrachten het bestuur krijgt.

Loting

Het moet volgens deze groep ook mogelijk worden gemeenteraden deels via loting samen te stellen (en dus niet via partijen) en deskundige burgers namens een raadslid het woord te laten voeren. Coalitieakkoorden tussen die paar partijen die samen het college vormen, zijn volgens deze beweging achterhaald. Dat moeten minstens 'raadsakkoorden' zijn die door een zo groot mogelijke meerderheid worden gesteund, maar nog beter is het 'burgerakkoorden' te sluiten waarin na overleg met maatschappelijke bewegingen wordt bepaald wat de grote thema's zijn. Dat is volgens Blase eens wat anders dan de debatten in de representatieve democratie waarin zelden naar oplossingen wordt gezocht, maar eerder de partijpolitieke verschillen worden onderstreept.

Dat de ideeën van Blase en consorten geen spielerei zijn, bewijzen de honderden initiatieven in het land waarbij inwoners inmiddels op een afwijkende manier kunnen meepraten. Juist die hervormers kijken reikhalzend uit naar het boek dat Blase komende week uitbrengt met de titel 'Het verhaal van de wereld'. In korte genummerde fragmenten tekent hij het levensverhaal op van een man in het Europa aan het einde van de zestiende eeuw waarin het nieuwe idee van 'vrijheid van geweten' ontstaat. Daar doorheen mixt hij de flarden van een introverte en begaafde jongeman die leeft in het nu. In beide levens staat de macht van het individu centraal.

Helder antwoord

De opzet van het boek lijkt op de werkwijze van auteur A.F.Th. van der Heijden die zijn romans samenstelt uit honderden eerder beschreven memoblaadjes, maar waar Van der Heijden die samen kneedt met tussenzinnen, laat Blase de fragmenten genummerd staan. Hij neemt zelfs de vraag van de uitgever op wat de samenhang nu precies is tussen beide verhalen, waardoor de lezer zich als het ware tussen de steigers bevindt van het boek in opbouw. Blase gebruikt die vraag juist om een helder antwoord te geven en beschrijft op zijn laatste pagina's hoe burgers zelf weer macht kunnen krijgen over hun levens, in plaats van die regie over te laten aan regenten.

De radicale burgemeester heeft bij het schrijven van zijn boek lange tijd niet geweten waar dat zou eindigen. "Het is niet zo dat ik de geschiedenis heb onderzocht om een politieke analyse te maken. Het waren parallelle processen", zegt hij. "Ik onderzocht mijn eigen geschiedenis (hij stamt af van de Hugenoten, HM) én was destijds bezorgd over de onvrede in de samenleving over het politieke systeem waarin burgers zich niet vertegenwoordigd voelen. Alle feiten en gedachten op beide speurtochten heb ik voortdurend genoteerd."

Soms zat hij 's nachts te tikken, dan weer maakte hij tijdens een vergadering een aantekening in zijn telefoon, maar er zijn ook hele vakanties besteed aan onderzoek in bijvoorbeeld Zwitserland. Uiteindelijk zag hij dat het historische verhaal veel te maken had met de actuele politieke vraag naar een betere vertegenwoordiging in een democratisch systeem.

Blase: "Dat laatste onderwerp is ook steeds urgenter geworden. We hebben de Brexit gehad, Trump is gekozen en wie had gedacht dat de onbekende en niet partijgebonden Macron binnen drie maanden president van Frankrijk zou worden? Waarom zou dat niet in Nederland kunnen gebeuren?"

Nederland moet volgens Blase 'iets' met die burgers die geen aansluiting meer zien bij de traditionele politieke partijen, of zoals hij het zelf uitdrukt: "Dit politieke systeem matcht niet meer met de inwoners van een ontzuilde samenleving waarin zoveel individuele zeggenschap bestaat". Op lokaal niveau ziet hij de vernieuwende initiatieven als paddestoelen uit de grond schieten, maar landelijk? Daar zijn de partijen verbaasd dat voor de gemeenteraadsverkiezingen de kandidatenlijsten niet vol komen of dat de lokale partijen zo in opkomst zijn. Maar wat dóen ze er aan?

Hervorming

"Het is opmerkelijk dat de landelijke partijorganisaties zo achterlopen bij de ontwikkelingen in de gemeenten", zegt Blase. "Daar zijn bestuurders en raadsleden zich bewust van het feit dat bij de formatie zoveel mogelijk partijen en organisaties moeten meepraten, zodat een akkoord op hoofdlijnen breed gedragen wordt." Maar wat gebeurde er dit jaar op landelijk niveau? "Een select gezelschap sloot zich maandenlang op een in ruimte buiten het Binnenhof, en presenteerde daarna een zeer gedetailleerd en daarmee totaal dichtgetimmerd regeerakkoord waar niemand nog iets van mocht vinden. Het vervelende is dat deze handelwijze van Den Haag in de publiciteit enorme veel aandacht krijgt, en daarmee een negatieve uitstraling heeft op kiezers. Die denken: zie je wel, politiek is iets van de achterkamertjes, en niet van ons." Zo'n traditionele formatie is voor het politieke vernieuwingsproces 'dodelijk', zegt Blase. Nederland heeft nieuwe voorbeelden nodig, is zijn conclusie bij de presentatie van zijn boek. En als de traditionele partijen zelf niet hervormen, zullen ze dat merken.

Blase: "Ik voorspel dat er de komende jaren getornd gaat worden aan het primaat van de huidige politieke partijen. Die vormen op dit moment een hindernis naar een nieuwe toekomst. In het land is meer samenlevingskracht zichtbaar. Burgers nemen zelf het initiatief. De consequentie daarvan is dat diezelfde samenleving zich op meer thema's gaat organiseren en vraagstukken naar zich toetrekt, zoals dat bij de zogenaamde Sleepwet is gebeurd."

Daarmee wordt volgens hem aangetoond dat ideeën en standpunten ook waardevol zijn als deze níet bij een politieke partij ontstaan. Misschien volgen er petitionnementen, of zelfs nieuwe politieke bewegingen. De PVV en Forum voor Democratie zijn daar al voorbeelden van, Denk en 50Plus ook. Zij hameren op één aambeeld, en dat mag van Blase ook. In meerdere gemeenten keren fracties van PvdA, VVD en Socialistische Partij zich af en sluiten zich aan bij lokale bewegingen. De moederpartijen weten er geen raad mee.

Maar Blase denkt dat de afkalving nog veel verder gaat als burgers zelf politieke partijen beginnen, om één doel te bereiken binnen een bepaalde (korte) periode. Pop-uppartijen noemt hij ze. "En zodra het punt is gemaakt en de oplossing bereikt, kan die partij-van-korte-duur weer worden opgeheven."

Experimenten

Vooralsnog kan de landelijk politiek in dit opzicht veel leren van de lokale, zeker nadat toenmalig minister van binnenlandse zaken Ronald Plasterk vorig jaar toezegde dat een aanpassing van de Gemeentewet mogelijk is om lokale bestuurlijke experimenten ruimte te geven. "Die ideeën gaan na de gemeenteraadsverkiezingen zeker komen. De vernieuwing komt van onderaf", zegt Blase. Er zijn bijvoorbeeld gemeenten waar raadsleden in bepaalde gevallen ervaringsdeskundigen willen mandateren om namens hen het woord te voeren. Blase: "Maar er zijn binnen de huidige wet óók voldoende marges om samen te werken met inwoners". De oude democratie is op sterven na dood, wil hij maar zeggen, leve de nieuwe.

De Goede Raad van ...

Trouw besteedt aan de vooravond van de gemeenteraadsverkiezingen op 21 maart veel aandacht aan democratische vernieuwingen op gemeentelijk niveau. De serie 'De Goede Raad van...' belicht wekelijks een politicus een lokaal voorbeeld. Heeft u voorbeelden van bestuurlijke vernieuwing? Geef ze door via H.Marijnissen@trouw.nl

Lees ook: Laat burgers met 'Stadsoplopen' zeggen wat ze van het lokale beleid vinden, opperde een grote groep lokale bestuurders eerder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden