Buma gaat steeds een stapje verder, binnen het CDA is er weinig ophef over

CDA-congres januari 2017: oud-premier Balkenende, commissaris van de Koning Groningen Paas, lijsttrekker Buma en senator Brinkman zingen het eerste en zesde couplet van het Wilhelmus.Beeld Hollandse Hoogte / Martijn Beekman

CDA-leider Sybrand Buma gaat steeds een stapje verder. Een herwaardering van de Nederlandse cultuur bepleit hij al langer. Maar hij wordt scherper over immigratie: die verstoort het evenwicht.

Dries van Agt kwam met een ethisch reveil, Ruud Lubbers was van de no-nonsens en Peter-Jan Balkenende postte 'normen en waarden'. Alle CDA-leiders hadden zo hun thema, maar wat wil Buma? Na de verkiezingscampagne, zijn boek 'Tegen het cynisme' en de H.J. Schoo- lezing van maandag is duidelijk dat de huidige CDA-voorman wil staan voor een 'nieuwe moraal'.

Zijn jaren in de oppositie hebben hem aan het denken gezet. Wij gaan bouwen, zei hij al na de verkiezingsnederlaag van 2012, dag voor dag, steen voor steen. De CDA-voorman haalde goede raad bij een aantal conservatieve denkers in binnen- en buitenland en organiseerde discussiebijeenkomsten op zijn werkkamer in de Tweede Kamer.

Dat leidde aanvankelijk tot praktische kritiek op het huidige VVD/PvdA kabinet waarbij een pleidooi voor een kleinere overheid en belastingverlaging opviel. Geleidelijk kregen zijn voordrachten een filosofische toon en werden een beschrijving van de historische ontwikkeling, een lijn van de Franse Revolutie naar de eenentwintigste eeuw. De rode draad: onzekerheid in de samenleving is weg te nemen met een herwaardering van traditionele waarden en normen.

Buma hield maandag in Amsterdam op verzoek van het weekblad Elsevier de H.J. Schoo-lezing. Hij vertelde daar dat het huidig tijdsgewricht wordt gekenmerkt door 'onzekerheid, vertwijfeling en boosheid'. Hij verklaart dat door de invulling die de afgelopen tweehonderd jaar, sinds de Franse Revolutie, is gegeven aan de begrippen vrijheid en gelijkheid en het geloof dat het leven steeds beter en welvarender moet worden.

Boze burger

Maar mensen zien dat het slechter gaat. Hij maakt dat op uit onderzoeken van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Nederlanders verwachten dat zij er zelf financieel op vooruitgaan, maar minder dan 40 procent meent dat het met het land de goede kant op gaat. "De baan is vergeven aan een immigrant of een Oost-Europeaan, de opleiding voor de kinderen is te theoretisch, de verruwing van de samenleving komt met grof geweld via de televisie in de huiskamer."

De boze burger, zegt Buma, is niet abnormaal, maar staat eigenlijk voor de gewone Nederlander en veel politici weigeren dat te zien. "Ze doen het af als irrationele oprispingen van landgenoten die niet beseffen hoe goed ze het hebben." De invulling die is gegeven aan gelijkheid en vrijheid heeft de onvrede gevoed. Het heeft volgens Buma geleid tot doorgeslagen individualisering. Er ligt te veel nadruk op rechten en te weinig op plichten. Maandag zei hij daarover: "Het individu, zijn vrijheid en gelijkheid, zijn verabsoluteerd. Maar er werd vooral eenzaamheid en verlatenheid gebaard. Het belang van de herkenbare gemeenschap met haar cultuur, identiteit en omgangsvormen, werd geminimaliseerd. Onder het mom van vooruitgang."

Behalve over de manier van samenleven hebben Nederlanders de grootste zorgen over de 'voortdurende immigratie', denkt de CDA-leider. Hij snapt dat en vindt dat 'immigratie uit Afrika het evenwicht in Europa verstoort'. De komst van andere bevolkingsgroepen raakt 'een veel diepere emotie' dan de dagelijkse zorgen. "Het gaat om de grondslag van de samenleving. Op basis waarvan wonen wij samen in dit land?" De hoop dat uit de hierheen gebrachte stromingen uit het Midden-Oosten en Noord-Afrika een soort Europese verlichte islam zou ontstaan is ijdel gebleken, concludeert hij.

Eenheid in verscheidenheid

Het antwoord op de zorgen van de burger is een 'nieuwe moraal', zoals de ondertitel luidt van het boek dat hij aan de vooravond van de verkiezingen publiceerde. Breng het gemeenschappelijke historische en culturele besef terug, is zijn pleidooi. Een onderdeel daarvan is het zingen van het Wilhelmus op scholen. Alleen als Nederlanders beter weten wie zij zijn en in welke traditie zij zijn opgegroeid is er weerbaarheid tegen bedreigingen van buiten en is het mogelijk om vluchtelingen op te nemen, meent de CDA-leider.

"De Nederlandse cultuur is gebouwd op eenheid in verscheidenheid en niet op het cultuurrelativisme van het multiculturele vooruitgangsdenken", zei hij maandag. "Nederland is altijd een land van minderheden geweest. Maar die verscheidenheid is nooit een doel op zich geweest." De Nederlandse cultuur, traditie en waarden 'mogen niet verwateren'. "We horen ze te versterken en uit te dragen. Wie naar Nederland komt als immigrant of vluchteling wordt onderdeel van die gemeenschappelijke geschiedenis. We hoeven ons niet in bochten te wringen om de vraag te beantwoorden of de normen en waarden in onze samenleving moeten veranderen. Dat hoeft niet."

Opvallend is dat Buma zijn standpunt de afgelopen jaren steeds scherper formuleert. Maandag was zijn conclusie: "Immigratie uit Afrika verstoort het evenwicht in Europa." Twee jaar geleden was hij in een interview met Trouw voorzichtiger: "Ik ben vrij streng. We kunnen niet als Europa het probleem van de hele wereld oplossen." Hij zei toen ook: "Vragen voor de langere termijn gaan niet ten koste van de opvang nu, want die is gewoon nodig. Ze gaan over hoe we ons moeten opstellen tegenover een chaotische wereld. Klimaatverandering leidt ertoe dat Afrikanen migreren als daar niet meer voldoende voedsel kan worden geproduceerd. We kunnen dit beeld ontkennen, maar ik wil dat niet. We kunnen meer opvangcentra bouwen in Nederland, maar dat houden wij natuurlijk op termijn niet vol."

Nieuw fundament 

Buma is ook somberder over Nederland dan het verkiezingsprogramma van zijn partij. "Veel mensen voelen zich boos en onzeker, aan hun lot overgelaten of vervreemd van de omgeving waarin zij leven", staat in het programma. In de toespraak die lijsttrekker Buma hield bij de presentatie van het program deed hij er nog een schepje bovenop en toonde hij zich uiterst negatief over Nederland. "We zien een samenleving die langzaam afbrokkelt, waar een kleine groep het voor zichzelf goed heeft geregeld en de eigen weg wel vindt in een snel globaliserende wereld. Maar waar steeds meer mensen het gevoel hebben niet langer mee te doen of mee te tellen."

Buma denkt met zijn verhaal een nieuw fundament te leggen voor de partij, na de afstraffing die de christendemocratie kreeg na de samenwerking tussen 2010 en 2012 met de PVV van Geert Wilders. Deze actie verdeelde de partij tot op het bot. Sindsdien zet Buma zich scherp af tegen Wilders, die hij onbetrouwbaar noemt.

Net als Wilders bezigt Buma ferme taal over immigratie. Maar hij meent dat er een onderscheid is, zo gaf hij aan in zijn Schoo-lezing: populisten zien wel dezelfde pijn bij de burger die hij signaleert, maar formuleren geen antwoorden. "De vrijheid van meningsuiting is bij hen het hoogste recht, maar de Koran moet worden verboden. Haatzaaien moet uit het Wetboek van strafrecht, maar haatzaaiende imams moeten het land uit. Dat klopt niet." Het antwoord van Buma is dat van de herkenbare tradities, normen en waarden.

Weinig debat

Binnen het CDA is er betrekkelijk weinig ophef over de koers van Buma. De ruzie in 2010 was zo verscheurend dat er nu weinig behoefte is aan een stevig openbaar debat. Bovendien is een aantal kritische CDA'ers afgehaakt en is de positie van Buma sterk.

Duidelijk is dat Buma niet alle flanken in de partij bedient. Achter de schermen noemen sommige christendemocraten het verhaal van hun partijleider 'negatief' en 'assimilatiepolitiek'. Maar er is ook waardering voor zijn analyse en zijn 'persoonlijke visie' waarbij hij put uit het werk van onder anderen de apostel Paulus, Guillaume Groen van Prinsterer, Edmund Burke en Samuel Huntington. Voor de een legt hij met het benoemen van de toenemende onzekerheid in de samenleving de vinger op de zere plek, voor de ander voedt hij met zijn verhaal juist de angst.

Dat de partijleider het CDA een conservatieve kleur geeft, deert hem niet. "Ik ben niet zo van de etiketten", zei hij twee jaar geleden in Trouw. "In een wereld die chaotisch is en waarin veel veranderingen op ons af komen is het belangrijk om trots te zijn op wat er is bereikt en daar ook voor te staan." Het is niet angstig, voegt hij daaraan toe.

In het partijblad Christen Democratische Verkenningen stond afgelopen voorjaar de conservatieve koers van Buma ter discussie. Oud-Kamerlid Jan Schinkelshoek opperde daar dat hij zich wel thuis voelt bij conservatief gedachtegoed, 'een wat somber mensbeeld, dat een stevige barrière vormt tegen goede bedoelingen'. Maar toch ziet hij het CDA liever als een christelijk-sociale partij met hoop op een betere wereld, die 'vooruit kijkt, naar iets wat lonkt'. Want: "Is er niet meer dan ooit behoefte aan een partij - dwars tegen boze, witte mannen in - die de verbinding zoekt, mensen niet uitsluit maar insluit, die investeert in sociale samenhang?"

Het betoog van Buma is interessant met het oog op de kabinetsformatie. Het CDA kan het verhaal van Buma waarschijnlijk lastig kwijt bij de optimistische VVD'er Mark Rutte, de kosmopolitische D66'er Alexander Pechtold en de sociale ChristenUnie-voorman Gert-Jan Segers. Zo trekt de visie van Buma een zware wissel op de samenwerking.

Lees ook de column van Hans Goslinga: Buma ontpopt zich als een Trump-light.   

En die van Stijn Fens: Hoort een christelijk land een moeder zonder haar kinderen uit te zetten, meneer Buma?

En lees ook: Buma blijft vakkundig onder de Haagse radar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden