Buma: Erken dat de middenklasse klem zit

CDA-leider Sybrand van Haersma Buma staat nogal in de schrijfstand. Deze week werkte hij aan zijn speech voor het partijcongres van vandaag. Daarvoor schreef hij aan een boek over zijn afkomst als burgemeesterszoon en de toekomst van de christen-democratie. Dat verschijnt woensdag en de binding tussen de politiek en de burger is een belangrijk element. De onvrede die in de Verenigde Staten Donald Trump in het Witte Huis brengt, herkent Buma ook in Nederland. "Mensen hebben het idee dat ze in een rijdende trein zitten, dat de politiek niet luistert en dat zij die alleen kunnen stoppen met de noodrem."

"Dat Trump gekozen zou kunnen worden tot president was een reële optie", zegt Buma. "Maar als het dan echt gebeurt, is Nederland toch verrast."

Wat zegt die verbazing?

"Het bewijst dat heel veel mensen niet in de gaten hebben hoe de wereld in elkaar zit. Democratie betekent niet dat er een verkiezingsuitslag is waarvan het weldenkende deel van de samenleving zegt: 'Dat moest het maar eens worden'. Daar heb je geen democratie voor nodig. Regisseur Michael Moore zei het mooi: een verkiezing is het moment dat iedereen echt gelijk is. Een stem telt maar één keer, van de grootindustrieel tot de man zonder baan. In de VS blijken veel mensen ontevreden. Die gebruiken hun stem."

Wordt de onvrede in Nederland onderschat?

"Ook hier denkt de politiek 'Het gaat wel lekker', maar er zijn heel veel mensen die dat niet zo voelen. Er is een beperkt besef dat er mensen zijn met echte zorgen, zelfs in een tijd dat het Nederland economisch beter gaat. Dat heb ik bij de presentatie van het verkiezingsprogramma ook gezegd: We zien een samenleving die langzaam afbrokkelt. Dat werd beschouwd als een somber verhaal, maar het is waar. De mensen die mij somber vinden, zijn misschien ook verbaasd over de keuze voor Trump, want die zien niet wat er gaande is. Er is bij sommigen een extreem gevoel dat de economische groei er niet voor hen is - de banen niet, de opleidingen niet en de politiek ook niet."

Welk antwoord hebt u?

"Het begint met de erkenning van hun zorgen. De liberaal vindt het uitstekend dat hier mensen uit Oost-Europa werken, want dat drukt de kosten. Maar de Nederlandse vrachtwagenchauffeur is zijn baan kwijt. In de zorg ziet de Nederlander maar één ding en dat is het eigen risico dat hij betaalt aan de verzekeraar. Wij kunnen uitleggen waarom het bestaat, maar de argumenten komen niet meer over. Als de politiek geen antwoord heeft, nemen mensen een antipolitieke houding aan. Interessant is dat in de VS Trump wordt gekozen als antipoliticus, maar direct als president politicus wordt. Bij ons worden mensen als Geert Wilders gekozen als antipoliticus en die blijven hun hele leven antipoliticus."

Moet dat veranderen?

"Dat is wat er gebeurde in 2010 met het kabinet van VVD en CDA en de PVV als gedoogpartij. Maar dat explodeerde. Wij hadden te maken met Wilders die uiteindelijk geen verantwoordelijkheid durfde te dragen. Vervolgens is de antipolitiek in het systeem gebleven. Dat kan bij ons met veel partijen en het sluiten van coalities.

"Om de afkeer van de politiek te verminderen is een betere regionale verbinding goed. Het CDA wil dat kiezers voor de Tweede Kamer zowel op een landelijke als een regionale kandidaat kunnen stemmen. Dat versterkt de band met de politiek."

Is er tegemoet te komen aan veronderstelde angst voor globalisering en immigratie?

"Langzamerhand is bij ons ook de vraag ontstaan of die superglobalisering en individualisering zo wel door kan gaan. De kans is groot dat Trump sowieso al de rem zet op het afsluiten van al die handelsverdragen. Over wat wij moeten doen met de uitkomst van het Oekraïnereferendum zijn er verschillende geluiden, ook bij het CDA. Er is een groep, veelal een oudere generatie, die hard heeft gewerkt om Europa te laten samenwerken. Een ander deel zegt over Europa: 'Wat hebben jullie ons nou in de schoenen geschoven'. De les van Amerika is dat die laatste beweging een democratische macht van jewelste is. Zolang je het negatief vindt en negeert, gaat het schoppen door. Je kunt het ook gebruiken om te erkennen dat de middenklasse klem zit."

Gaat u de boze kiezer naar de mond praten?

"Dan beloof je dingen die je niet waarmaakt. Dat is leuk tot de dag na de verkiezingen. Er is geen snel antwoord op de onvrede. Je moet wel snappen dat de boze burger niet zomaar weggaat. De politiek moet veel beter begrijpen dat beslissingen gevolgen hebben voor mensen. Mensen krijgen nu antwoorden op vragen die zij niet stellen. Hun zorgen krijgen juist geen aandacht en dat vinden zij oneerlijk. Het gaat bijvoorbeeld over de open grenzen in Europa. Wij hebben veel geld naar Oost-Europa gebracht met het idee dat de rijkdom daar zou groeien en dat wij daar uiteindelijk ook beter van zouden worden. Dat is door de politici gezegd, maar het is niet zo. De belofte is dus door de niet-populisten te populistisch geschetst. Wel komen Oost-Europese werknemers hiernaartoe."

Hoe wilt u onzekerheid daarover wegnemen?

"Je kunt niet alle zorgen wegnemen en iedereen rijk maken. Dat konden alleen Jacobse en Van Es in de jaren zeventig en zelfs daar trapten wij niet in. Je kunt wel de globalisering bijsturen en uitwassen aanpakken. En de politiek moet mensen niet beloven dat er ieder jaar meer welvaart komt. Mensen zien dat dat niet zo is.

"Maar het is niet alleen een economisch verhaal, er is ook een morele kant. Je hoeft niet te schreeuwen wat je wilt, want we kunnen ook een beetje fatsoenlijk met elkaar omgaan. Daarom ook mijn pleidooi voor een dienstplicht. Wat immigratie betreft ben ik vrij streng; we kunnen niet als Europa het probleem van de hele wereld oplossen. Een pasklaar antwoord is er niet. Maar we kunnen wel een richting aanwijzen, zodat mensen zich niet vergeten voelen."

'De les van Amerika is dat de ontevreden burger een democratische macht van jewelste is'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden