Buitenlandse Zaken leeft weer

De luiken open, zijn Facebookpagina vol. Sinds het aantreden van Frans Timmermans als minister van buitenlandse zaken, nu ruim een jaar geleden, is dat departement stukken zichtbaarder geworden. De aanhoudende reeks incidenten gaf hem daarbij een vliegende start.

Wie wil, hoeft geen dag uit het leven van Frans Timmermans te missen. Via Facebook houdt hij zijn ruim 26.000 volgers op de hoogte van praktisch al zijn activiteiten. Updates over een overleg met eurocommissaris Catherine Ashton, kiekjes vanaf de tribune bij de herdenkingsdienst voor Nelson Mandela, een evaluatie van de laatste wedstrijd van Roda JC: alles valt er te lezen. Het levert de minister onder Kamerleden de bijnaam 'Facebookfrans' op.

"Kijk mee, lees mee en praat mee over het buitenlands beleid", is de boodschap die de PvdA'er Timmermans (52) boven aan zijn pagina heeft staan. Die woorden werden door sommigen opgevat als groen licht voor beledigingen inzake het Israël-beleid van kabinet-Rutte II. Daarop sloot de minister zijn Facebookpagina voor enkele weken. "Met pijn in m'n hart, want ik zou u graag laten meekijken in dit bestaan", schreef hij destijds. "Ik zal het contact met u missen."

Het illustreert hoe Timmermans het afgelopen jaar invulling heeft gegeven aan zijn ministerschap: zichtbaar en bevlogen. Hij reisde in de hoogste versnelling de wereld rond om overal mee te praten en de Kamer daarover te informeren, belde met menig vooraanstaande buitenlandse collega om het standpunt van Nederland te verduidelijken en schuwde de camera's niet om uitleg te geven over het zoveelste incident dat het jaar rijk was.

'Rustiek tijdverdrijf'
Timmermans hanteert een totaal andere aanpak dan zijn voorganger, de VVD'er Uri Rosenthal. Die had maar een beperkte reiskoorts en jaagde zijn diplomaten kort na zijn aantreden tegen zich in het harnas door de diplomatie weg te zetten als 'rustiek tijdverdrijf'. Ook schuurde het met zijn ambtenaren, die Rosenthal maar mondjesmaat bijpraatte. Klap op de vuurpijl waren de conclusies van een onderzoekscommissie onder leiding van oud-topambtenaar Arthur Docters van Leeuwen. Die zag een ministerie dat met de rug gekeerd naar Den Haag en de samenleving opereerde.

Aan dat beeld wil Timmermans een eind maken. Hij roept zijn ambtenaren op om net als hij actief te zijn op Twitter en Facebook. Ze moeten zo laten zien wat ze doen en 'binnenlands draagvlak' creëren voor hun vaak als onzichtbaar ervaren werk. "Ik heb op dit punt echt de ramen, deuren en luiken opengegooid bij buitenlandse zaken", zei Timmermans vorige maand tijdens het begrotingsdebat.

Zijn ervaring als diplomaat komt hem op zijn ministerie goed van pas; hij begrijpt het werken en denken van zijn medewerkers beter dan de wetenschapper Rosenthal. Behendig spreekt hij geregeld openlijk zijn waardering uit voor zijn ambtenaren. Zoals afgelopen zomer, toen een groep de hele nacht doorwerkte voor een debat over een mogelijke aanval op Syrië. En na de mishandeling van een Nederlandse diplomaat in Moskou stond hij tijdens een vergadering uitgebreid stil bij de risico's die zijn ambtenaren lopen.

Die diplomatieke voelsprieten manifesteren zich ook in zijn woordgebruik; hij weet daarmee zowel zijn eigen PvdA als coalitiegenoot VVD te bekoren. Gaat het over Rusland, dan zegt Timmermans dat de manier waarop Rusland met homoseksuelen omgaat 'in strijd is met fundamentele rechten' van de mens - zijn eigen stokpaardje. Gaat het over de missie naar Mali, dan is hij niet te beroerd om te spreken in meer VVD-achtige termen als 'gordel van instabiliteit' en 'vrij verkeer van terrorisme'.

Van links tot rechts wordt Timmermans als professioneel en uitermate geschikt bestempeld. "Hij kent een evidente bevlogenheid die hem onderscheidt van veel van zijn voorgangers", zegt VVD-Kamerlid Han ten Broeke. "Hij heeft zich indrukwekkend gemanifesteerd", stelt PvdA-collega Michiel Servaes, de opvolger van de uit onvrede opgestapte Désirée Bonis. En SP-Kamerlid Harry van Bommel prijst de soms 'activistische' houding van Timmermans, bijvoorbeeld als die zich op het Onafhankelijkheidsplein van Kiev begeeft.

Dat onorthodoxe bezoek aan de protesterende oppositie in Oekraïne is maar een van de acties waarmee Timmermans het afgelopen jaar het nieuws haalde. Het is sinds zijn aantreden, vorig jaar november, nauwelijks rustig geweest: de opwaardering van de Palestijnse Autoriteit lag op tafel, de oorlog in Syrië woedde voort, er hing een aanval in de lucht na vermoed gifgasgebruik, het Nederland-Rusland-jaar verwierf vooral bekendheid door diplomatieke incidenten, een missie naar Mali werd opgetuigd en ondertussen had Timmermans te maken met gijzelingen van Nederlanders.

Die gebeurtenissen maakten dat hij veel voor de tv-camera's stond, waarbij hij zich met scherpe reacties kon profileren als daadkrachtig bewindsman. Is een Nederlandse diplomaat in zijn huis in Moskou mishandeld? Dan gaat hij meteen verhaal halen bij de Russen. Laten diezelfde Russen de gearresteerde Greenpeace-activisten niet vrij? Dan stapt Nederland naar het Internationaal Zeerechttribunaal. En wil Amerika Syrië aanvallen? Dan moet het eerst met bewijzen komen.

"Incidenten bepalen het beeld", schetst SP'er Van Bommel, met zo'n vijftien jaar nu de langstzittende buitenlandwoordvoerder in de Tweede Kamer. "Incidenten komen onverwacht en halen het Achtuurjournaal. Je moet dan snel kunnen schakelen. Timmermans kan dat. Daar heeft hij genoeg ervaring voor." Wel stoort het Van Bommel dat de PvdA'er zaken soms ook 'publicitair uitbuit'. "Tijdens een recent debat over uitbreiding van de Europese Unie meldde de minister ineens dat Judith Spiegel en haar partner in Nederland zijn geland en herenigd met hun familie. Dat is effectbejag, gericht op publiciteit."

Zelfoverschatting
Zo weet Van Bommel nog wel meer 'foefjes' te noemen waar Timmermans op moet letten. De Limburger mag graag als een geschiedenis- leraar verhalen vertellen naar aanleiding van gebeurtenissen in de wereld, vaak voorzien van een persoonlijk tintje. Over zijn grootouders die hard werkten in de Limburgse mijnen en nooit, zoals hijzelf, de kans kregen om van een dubbeltje een kwartje te worden. Over de Toyota Starlet waarmee hij in 1989 naar Berlijn scheurde om bij de val van de Muur te zijn. "Hij etaleert zo zijn kennis en wil laten zien dat hij de grote verbanden in de wereld begrijpt", zegt de SP'er, "maar als je dat te veel doet, kan het ook belerend worden."

Volgens Van Bommel heeft Timmermans ook een neiging tot zelfoverschatting. "Zijn grootste valkuil is beslist dat hij zijn eigen maat niet goed kent. Dat hij zijn eigen rol als groter ziet dan die in werkelijkheid is. Daar is hij als minister al eens ingetrapt. Nadat president Mohamed Morsi was afgezet, reisde hij in augustus naar Egypte om daar een rol van betekenis te kunnen spelen. Maar er was geen belangstelling voor en hij kwam ook nog eens te laat."

Dat Timmermans soms de indruk wekt "dat Nederland een maatje te klein voor hem is", heeft volgens de SP'er ook te maken met de wereld waarin de minister zich nu ophoudt. Hij vliegt de wereld over, schuift aan bij wereldleiders, spreekt staatshoofden, wordt breed geroemd om zijn talenkennis en belezenheid. Bovendien heeft hij de hele wereld onder zijn hoede door de portefeuille Europese zaken erbij te nemen, een post waar eerder een staatssecretaris voor was. Zet dat op een rij en "dan kan het een beetje met je op de loop gaan", zegt Van Bommel.

Binnen de coalitie wordt dergelijke kritiek niet breed gedeeld, al stipte VVD'er Ten Broeke de wandeling van Timmermans in Kiev onlangs wel subtiel aan. Met zo'n kort bezoek aan het protestplein heeft hij geen problemen. "Maar als de minister er een tentje gaat opslaan of gaat stagediven, dan wil ik gewaarschuwd worden", zei hij semiserieus in een debat. PvdA'er Servaes ziet geen problemen. "Als je als minister in een land bent waar het spannend is, getuigt het van interesse om je niet alleen te verstaan met de regering, maar ook met de oppositie. Ik begrijp dat heel goed."

Vragen over Timmermans' zwakke punten doet Servaes af als 'zoeken'. De geldingsdrang die de minister wel eens wordt toegeschreven vanwege zijn Limburgse familiegeschiedenis in de mijnbouw, ziet hij als 'psychologie van de koude grond'. Het doet hem denken aan de discussie over sterspeler Milko Djurovski die tijdens Servaes' studententijd in de jaren negentig bij FC Groningen voetbalde. "Hij was veruit de beste, maar werd een tijdje niet opgesteld voor wedstrijden. Volgens de coach omdat hij 'te goed' was voor het elftal. Onzin natuurlijk, als iemand uitblinkt moet je daar juist zoveel mogelijk gebruik van maken."

Eensgezind zijn de Kamerleden wel over een andere karaktertrek van Timmermans: hij is ontegenzeggelijk een emotioneel politicus bij wie af en toe een bommetje barst. Zijn stem kan hoog de lucht in schieten, waarna felle bewoordingen weinig twijfel laten bestaan over de mening van de minister.

Middelvinger
Zo kon Timmermans zijn ergernis niet voor zich houden toen het CDA dit najaar de onderhandelingstafel van het herfstakkoord verliet. "Het kabinet heeft een uitgestoken hand aangeboden en krijgt daarvoor een middelvinger terug", zei hij voor de camera. Om daarna vlug zijn excuses aan te bieden. "Soms breekt door het goed gepolijste pantser van de diplomaat Timmermans de politicus en debater Timmermans", zegt VVD'er Ten Broeke. "Hij is nou eenmaal een opgewonden standje."

Subtiel gaat het soms ook. Zo plaatste Timmermans het nummer 'Non, je ne regrette rien' van Edith Piaf op zijn Facebookpagina, precies een dag nadat hij namens Nederland excuses had aangeboden aan Rusland voor de arrestatie van een Russische diplomaat. Direct werden verbanden gelegd die Moskou ongetwijfeld bereikt zullen hebben, maar Timmermans speelde de vermoorde onschuld. Hij had enkel stil willen staan bij de sterfdag van de Franse zangeres, die dag vijftig jaar geleden.

Met Timmermans is 'een bepaalde emotie' terug in het buitenlandbeleid, concludeert PvdA'er Servaes. En misschien is dat ook wel hard nodig. "Wij Nederlanders hebben toch de neiging om ons druk te maken over ons pensioen, onderwijs en zorg. Dat zijn heel belangrijke zaken, maar we hebben ook een rol te spelen in de rest van de wereld. In Syrië, in Mali. Timmermans weet zulke onderwerpen met emotie de huiskamer in te krijgen. Zo kan een onderwerp mensen grijpen."

Het doet Servaes denken aan Jan Pronk, die in 1992 als PvdA-minister voor ontwikkelingssamenwerking na een reis naar Somalië in tranen verslag deed in de Kamer. "Dat sprak mij destijds aan. Je hoeft niet elke keer in tranen op tv, maar het toont wel echte betrokkenheid." Zelf ziet Timmermans Max van der Stoel, zijn enige PvdA-voorganger op buitenlandse zaken, als grote voorbeeld vanwege zijn gedrevenheid in het zoeken van politieke oplossingen in de diplomatieke sfeer.

"Uiteindelijk beoordeel ik hem op zijn beleid en daarbij heb ik geen reden tot klagen", zegt Ten Broeke. Timmermans mag als minister veel in beeld zijn geweest, geholpen door de talrijke affaires achter de schermen heeft hij zich ook bewezen, vindt de VVD'er. Zo zijn de Greenpeace-activisten in het al zo precaire Nederland-Ruslandjaar wél vrijgelaten, evenals journaliste Judith Spiegel en haar partner, die een half jaar in Jemen werden gegijzeld. "Dat zijn wel degelijk zijn successen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden