Review

Buchheim schildert de totale chaos

Lothar-Günther Buchheim: Die Festung. Hoffman und Campe, Hamburg; 1470 blz. - DM 78.

De centrale figuur van deze roman is de schilder/fotograaf Buchheim die als luitenant bij de Duitse marine de taak heeft portretten van hoge marine-officieren als admiraal Dönitz te schilderen en materiaal te verzamelen dat dienst kan doen als oorlogspropaganda. De roman begint op de onderzeeër U 96 die de marinehaven van Saint Nazaire binnenloopt. Buchheim wordt door de minister voor Propaganda, Goebbels, naar Berlijn geroepen. Via Parijs komt hij veilig aan in de hoofdstad die al voor het grootste deel door bommen is vernietigd.

Na enige omzwervingen door het uiterlijk nog functionerende, in wezen aan chaos en willekeur overgeleverde Duitsland keert Buchheim terug naar Frankrijk waar hij opdrachten moet vervullen in de vesting Brest in Bretagne. Daar is inmiddels zijn oude U-Boot-commandant - 'Der Alte' - bevelhebber geworden. Na de invasie in Normandië probeert de enige overgebleven onderzeeër uit Brest naar een veilige haven te komen.

Het verslag van deze wanhopige vlucht, waargenomen vanuit Buchheims perspectief, vormt het indrukwekkende hoogtepunt van deze roman. Het lukt de verteller uitstekend om weer te geven wat op dat moment speelde, zonder duidende interpretatie achteraf. Het bestaande beeld van de Tweede Wereldoorlog, dat vooral uitgaat van het niet-Duitse perspectief, wordt op indringende wijze aangevuld door de details van het leven als Duitser in het bezette Frankrijk. Deze details sluiten ook de door het Duitse leger ingericht bordelen in. Buchheim laat zijn kameraden spreken zoals ze dat ongetwijfeld zullen hebben gedaan.

Het Derde Rijk was in ieder opzicht een morele chaos. Dat karakter werd verbloemd door de ziekelijke aandacht voor uiterlijke vormen, het onderscheiden van rangen binnen leger en partij bijvoorbeeld en het daarop gebaseerde groet-ritueel. Buchheim verzet zich daartegen voorzover hij kan. Hij houdt belangrijk materiaal achter en bedriegt naar vermogen het apparaat van Goebbels en Dönitz. Dat neemt echter niet weg dat hij op de onderzeeërs waarop hij zich bevindt, niet zal aarzelen om te helpen met aanval en verdediging. Wanneer een Engels vliegtuig wordt neergehaald, zal hij meejuichen.

Precies daar ligt het probleem. Wie zal niet hopen dat de bemanning van de U 96 de beschutte haven bereikt? Wie zal niet betreuren dat die prachtige Duitse steden tot puin gebombardeerd zijn? Maar deze gevoelens worden op hun plaats gezet door de wetenschap dat deze oorlog tegen Nazi-Duitsland gevoerd moest worden. Niettemin heb ik dit boek uit handen gelegd met een innerlijke onvrede, een gevoel van tegenstrijdige loyaliteit. Bij de romans van Heinrich Böll ontbraken zulke gevoelens.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden