Bruno De Wever

Populistische partijen willen Nederland en Vlaanderen in elkaar op laten gaan. Waarom horen we dan toch zo weinig over Groot-Nederland?

De Vlamingen vierden deze maand hun nationale feestdag, een dag waarop ze zichzelf bejubelen. Maar waar waren de ronkende speeches op 11 juli? De grootste partij van België - de NVA - is nationalistisch, maar de diepste Vlaamse verlangens lijken onder het tapijt verdwenen. Liberalen, nationalisten en christendemocraten spreken alleen nog maar over hun rechtse herstelbeleid. Toch valt er veel te klagen, zo na de zesde staatshervorming van België die het land er alleen maar ingewikkelder op heeft gemaakt. De achterban mort. Speelt dit het Vlaams-nationalisme in de kaart? Of kan het zelfs leiden tot een heropleving van het oude Groot-Nederlandse ideaal - momenteel alleen gedragen door het Vlaams Belang en door een van de grootste partijen van Nederland, de PVV (zie kader, pag. 12)?

"Ik weet het nog zo niet", zegt historicus en nationalisme-expert Bruno De Wever, zelf opgegroeid in een nest waar Groot-Nederland op handen werd gedragen. "Wat mij vandaag vooral opvalt is hoe goed de leiding van NVA het gros van haar aanhangers in de hand weet te houden. En hoe weinig organisaties als de Vlaamse Volksbeweging - die Vlaanderen onafhankelijk wil hebben - nog in de pap te brokken hebben."

In 1930 beweerde de aan de Universiteit van Utrecht verbonden historicus Pieter Geyl dat het feit dat Nederland en Vlaanderen tot twee staten behoorden een anomalie was die best zo snel mogelijk rechtgezet kon worden. Hij streefde een Groot-Nederland na waar alle Nederlandssprekenden die tot 'de Nederlandse stam' behoorden deel van zouden uitmaken.

Daarmee sloot hij nauw aan bij de Vlaams-nationalisten die droomden van Dietsland. Geyl en de Vlaams-nationalisten haalden hun mosterd uit dezelfde pot, aldus De Wever, en die was van Duitse oorsprong. Het zag er immers lang naar uit dat de Eerste Wereldoorlog tot een onderhandelde vrede zou kunnen leiden.

Bij zulke strategische gesprekken was het zaak zoveel mogelijk landen aan je kant te krijgen en Berlijn dacht het neutrale Nederland voor zich te kunnen winnen door het Vlaanderen als beloning voor te houden. Als gevolg daarvan werd het Groot-Nederlandse enthousiasme in het noorden flink aangewakkerd. En ook in het zuiden was men enthousiast.

De Wever: "De grote Vlaamse frustratie was dat het Nederlands in België toen gezien werd als een taal waarin cultuur, onderwijs en bestuur niet mogelijk waren. Daarvoor had je Frans nodig. Maar omdat onze noorderburen het Nederlands wel als een volwaardige taal zagen, lag het bondgenootschap natuurlijk voor de hand. Tijdens de oorlog speelde de Duitse bezetter daar op in. Collaboratie werd gezien als een middel om de Dietse toekomst dichterbij te brengen."

Toen verloor Duitsland de oorlog en vielen de Groot-Nederlande plannen in duigen.

"Nee. Het activisme van tijdens de oorlog baarde een anti-Belgische Vlaamse beweging die Dietsland nastreefde. Het Verbond van Dietsche Nationaal Solidaristen (Verdinaso), gesticht in 1931 door Joris Van Severen, en het Vlaams Nationaal Verbond (VNV), gesticht in 1933 door Staf de Clercq, hadden allebei als einddoel de vestiging van Dietsland, en dus niet van een onafhankelijk Vlaanderen.

En ze wilden dat land door een revolutie bereiken. Hoe kon je immers via parlementaire weg Groot-Nederland realiseren? Daarvoor zou Vlaanderen eerst onafhankelijk moeten worden en dat was praktisch onmogelijk. Het revolutionaire idee kreeg in de jaren twintig steeds meer aanhang. In 1934 bepaalde Van Severen voor Verdinaso de nieuwe marsrichting. Die zocht inspiratie in de 17 provinciën der Nederlanden die zich in de 15de en 16de eeuw uitstrekten tot Luxemburg en Noord-Frankrijk aan toe. Voor Verdinaso moest België dus niet meer kapot. Het moest opgaan in Groot-Nederland.

In 1936 won het VNV in Vlaanderen de verkiezingen. Dietsland bleef het doel, en dat leidde die organisatie rechtstreeks naar de collaboratie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Een andere oplossing was er immers niet. Er moest een nieuwe Europese oorlog komen. Hitler was die aan het voorbereiden. Lang voor de bezetting legde De Clerq al contacten met Duitsland en eens bezet trad hij meteen naar voren als collaborateur."

En wat gebeurde er op dat moment in Nederland?

"Daar kreeg het Groot-Nederlandse verhaal betekenis binnen de NSB van Anton Mussert. Voor hem ging het over één volk dat zich veruitwendigde via zijn taal, waardoor Vlaanderen, maar ook de stamverwante boeren uit Zuid-Afrika bondgenoten werden.

Het ironische is dat de wegbereiders ervan bepaald geen fascisten waren, zoals de liberale democraat Geyl, die in Buchenwald belandde omwille van zijn verzet.

Mussert wilde zijn politieke plannen verwezenlijken, maar de Duitsers dachten daar anders over. In de zomer van 1940 stonden NSB en VNV klaar om te collaboreren. Zij schoven hun Dietse programmapunt naar voor en kregen nul op het rekest. Vanuit Berlijn kwam het ijskoude antwoord dat de Führer zou beslissen over de toekomst en dat er gezwegen moest worden over Dietsland. Dat was gewoon geen optie. Mussert en De Clercq slikten daarop het Dietse ideaal weer in. De macht leek uiteindelijk toch belangrijker dan het ideaal. Misschien komt er wel een Germaanse statenbond waar Nederland en Vlaanderen deel van gaan uitmaken, troostten ze zichzelf."

En wat na de oorlog?

"Het Dietse verhaal overleefde de bevrijding niet. Zeker in Nederland was het politiek morsdood. Maar in Vlaanderen waren de collaboratieleiders niet helemaal uitgerangeerd."

Toch had Groot-Nederland afgedaan.

"Precies, de toekomst lag in een federale Belgische staat met zo veel mogelijk Vlaamse bevoegdheden. Dietsland verdween daarna in de extreem-rechtse niche, met organisaties als Dietsland-Europa, Were di en Voorpost. Volksunie en zelfs Vlaams Blok zwegen nadien over Groot-Nederland en ook NVA heeft het er nooit over. Het item is morsdood, ook in Nederland, al kwam Geert Wilders er in 2008 opeens weer mee op de proppen."

Een hergeboorte?

"Eerder een doodgeboren kind. Wilders hield een pleidooi voor Groot-Nederland op het moment dat België op apegapen leek te liggen. De regeringsonderhandelingen sleepten al honderden dagen aan en niemand zag een uitkomst.

België functioneert niet meer, zei Wilders, dus waarom gaan Vlamingen en Nederlanders niet samen in een Diets samenlevingsverband? De Vlamingen zijn verdrukt in het verleden en de Nederlanders hebben veel te weinig voor hen gedaan. Het moment is gekomen om daar iets aan te doen.

Het was een typische Wilders-provocatie, maar ze viel op een koude steen. Er bestonden wel kleine geradicaliseerde groepjes die opkwamen voor Groot-Nederland, en die bestaan nog steeds, maar zij hebben geen enkele politieke relevantie."

Groot-Nederland lijkt onbespreekbaar geworden doordat het gekaapt is door extreem-rechts?

"Dat hypothekeert het idee van een Groot-Nederland inderdaad, ook al heeft het een op zich niets met het ander te maken. Er is geen enkele reden waarom je niet voor Groot-Nederland zou kunnen zijn en tegelijkertijd democratisch of zelfs links op sociaal-economisch vlak, zoals Pieter Geyl dat was."

Geyl zag Nederland en Vlaanderen naar elkaar toe groeien. Dat lijkt vandaag niet meer zo. Nog een reden waarom Groot-Nederland vandaag niet langer realistisch is?

"Niets is onmogelijk. De eerste voorwaarde is dat België verdwijnt. Vandaag is de Vlaams-nationalistische NVA wel de grootste partij van Vlaanderen en België, maar daarmee heb je natuurlijk nog geen onafhankelijk Vlaanderen.

De veertig procent Franstaligen heeft immers een blokkeringsminderheid. Ook aan Franstalige kant zou je dus een meerderheid moeten hebben.

En dan heb je Brussel nog. Niemand weet wat daar mee moet gebeuren. Laat ons dus maar besluiten dat dit een onrealistisch plan is."

Stel je voor dat we bij wonder toch een onafhankelijk Vlaanderen krijgen, wat dan?

"In de periode 1815 - 1830, toen we even weer herenigd waren, bleek dat onze gemeenschappelijke geschiedenis niet groot genoeg was om ons bij elkaar te houden. In de noordelijke en de zuidelijke Nederlanden waren er twee verschillende mentaliteiten gegroeid die een hereniging op lange termijn moeilijk maakten.

We zijn nu twee eeuwen verder en ik denk dat er op het vlak van identiteiten en mentaliteiten niet veel veranderd is. Nederlanders en Vlamingen verschillen van elkaar. Vlamingen voelen zich geen Nederlanders.

Na zes Belgische staatshervormingen, waarbij Vlaanderen steeds meer bevoegdheden heeft gekregen, is er een sterke eigen identiteit ontstaan. Zowel in de statuten van de NVA als in die van het Vlaams Belang ontbreekt iedere verwijzing naar Groot-Nederland."

De Nederlandse taal is dus niet zo belangrijk meer voor onze identiteit?

"De mondialisering speelt hier een grote rol. Taal blijft voor culturele aspecten zoals literatuur en theater belangrijk, maar cultuur is zoveel meer dan louter taal. Neem film of muziek, daarin speelt het Nederlands als bindende factor tussen noord en zuid vrijwel geen rol.

Naast het culturele heb je ook het economische gegeven dat we in een Europese markt opereren waarin Euregio's ontstaan die niet noodzakelijk samenvallen met culturele grenzen. Zo is er de samenwerking met het Rijnland, of die van Kortrijk met Lille, in Noord-Frankrijk.

En dan heb je nog de groeiende dominantie van het Engels. Aan de universiteiten is het Engels de tweede taal geworden. In mijn faculteit worden er veel meer doctoraten in het Engels geschreven en verdedigd dan in het Nederlands.

Toch is onze gemeenschappelijke taal een troef natuurlijk. Dat zie je ook op internationale congressen. Overdag spreken we allemaal hetzelfde steenkolenengels, maar 's avonds willen we het over voetbal hebben en dan doen we dat in onze eigen taal, met onze Nederlandstalige buur."

Bruno De Wever kreeg, net als zijn broer Bart, het extreem-rechtse Vlaamse nationalisme met de paplepel ingegoten.

Wie is Bruno De Wever

Bruno De Wever (1960, Mortsel) groeide op in een Vlaams-nationalistisch gezin met een collaboratie- verleden. Zijn vader verplichtte hem lid te worden van het anti-Belgische, extreem-rechtse Vlaams Nationaal Jeugdverbond. Vanaf zijn puberteit verzette hij zich hier hevig tegen en raakte hij gefascineerd door de feiten achter de propaganda.

De Wever is hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Gent en lid van de wetenschapscommissie van het Nederlands instituut voor oorlogsdocumentatie.

Bruno is de oudere broer van Bart De Wever, partijleider van NVA, maar Bruno houdt zich ver weg van enige partijpolitieke uitspraak.

De gedeelde droom van PVV en Vlaams Belang

PVV-voormannen Geert Wilders en Martin Bosma zijn voor hereniging van Nederland en Vlaanderen. In 2008 spraken ze zich in NRC uit over 'het gedrocht België', de 'kunstmatige staat aan onze zuidgrens' die op instorten zou staan. "Dat betekent een enorme kans om te komen tot de unie van het onafhankelijke Vlaanderen met Nederland."

De Vlaams-nationalistische Filip Dewinter (Vlaams Belang) onderschrijft deze Groot-Nederlandse gedachte voluit, aldus het tijdschrift Historiën (2012). Net als de PVV-leiders noemt hij België een 'artificiële' staat.

De PVV'ers bestempelen de afscheiding van België (1830) als een 'histo- rische blunder, verzonnen door buitenlandse diplomaten, een product van de elite'. Nog steeds is de Nederlands-Vlaamse grens een vergis- sing die moet worden uitgewist, want we delen taal, cultuur en geschiedenis.

Filip Dewinter flirt nadrukkelijk met Nederland, maar koerst eerst op een onafhankelijk Vlaanderen. De PVV'ers dromen al van de komende hereniging. "De unie wordt in één klap een economische en politieke grootmacht. De herenigde zeventien provinciën vormen meteen een serieuze speler op het wereldtoneel."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden