Review

Brokstukken van een Amerikaans bestaan

De roman 'Vlucht' van Chang-rae Lee verloopt in grote lijnen volgens een beproefd en klassiek Amerikaans recept. Min of meer geslaagde middelbare man kijkt terug op zijn leven en bespeurt hoe alles toch niet precies geworden is wat hij ooit droomde. Oud en nieuw familiezeer blijven 'm plagen.

De Amerikaanse literatuur heeft het grosso modo altijd moeten hebben van haar visie op de realiteit, de Amerikaanse maatschappij, de modale Amerikaan. Grote schrijvers als John Updike of John Cheever hebben daarin een graad van perfectie bereikt die ook voor de oude wereld voorbeeldig lijkt. Niet de fantasie van de schrijver maar het inzicht in de mentaliteit van de moderne mens lijkt de maat van deze boeken te bepalen. Het zijn de Hoppers en de Norman Rockwells van de letteren.

Chang-rae Lee, van Koreaanse afkomst, is een schrijver die zonder al te veel schroom in de voetsporen van Updike treedt. De held van zijn roman 'Vlucht', Jerry Battle, heeft het een en ander weg van Updike's held Rabbit. In het eerste hoofdstuk treffen we hem, een bijna zestigjarige, geslaagde, kleine zakenman, aan in zijn tweedehands privé-vliegtuigje, door hem liefkozend 'Bonnie' genoemd.

Vanuit de lucht kijkt hij neer op de aarde: ,,Van hieruit, een kleine kilometer boven de aarde, maakt alles een perfecte indruk.'' En: ,,Voorlopig voel ik me bij dit alles meer dan goed. Is dat goed? Goed.'' Maar van volmaaktheid maak je geen interessante romans. Jerry's vlucht is een vorm van escapisme, hij doet niet helemaal meer mee, maar probeert zijn leven in kaart te brengen. Er is nog een oude vader, er zijn nog kinderen, de een opvolger in de zaak, de ander briljant academica, er is een zo te zien bloeiend familiebedrijf. In zekere zin vliegt Jerry boven de 'American dream', waarvan in zoveel naoorlogse romans de scheurtjes en onvolkomenheden worden uitgemeten.

In twaalf hoofdstukken vallen beetje bij beetje de puzzelstukken van zijn leven op hun plaats, maar het blijken evenzovele brokstukken te zijn. Zijn eerste vrouw Daisy, van Koreaanse afkomst (zoals de schrijver zelf), die almaar gekker blijkt te worden en ten slotte een soort crypto-zelfmoord pleegde. Zijn Puertoricaanse ex-vriendin Rita, volmaakt van lijf en leden, maar ze heeft hem voor nota bene een oude schoolkameraad verlaten.

Zijn vader Hank (van Italiaanse bloed), die de zaak opgebouwd heeft en nu ontevreden in een zelfverzorgingsflat zit. Zijn dochter Theresa, zwanger en lijdend aan de ziekte van non-Hodgkin. Zoon Jack, die achter een façade van luxe en geslaagd-zijn het familiekapitaal erdoorheen jaagt.

Eigenlijk zijn die hoofdstukjes steeds afzonderlijke portretten en genrestukjes. Het is de eenvoudigste structuur die zich denken laat, je vertelt elke keer een verhaaltje. Dat heeft iets weg van hapklare brokken, maar het voordeel is weer: het leest als een trein.

'Vlucht' is een ik-roman met Jerry Battle aan het woord. Jerry is een slimme man (wat dat betreft onderscheidt hij zich van de meer naar Archie Bunker neigende Rabbit van Updike), hij weet hoe hij zijn tekorten moet formuleren: ,,Ik realiseer me (...) dat ik in een mum van tijd zelf zo oud ben, gewoon, als de wereld om zijn as is gedraaid en ons heerlijk gematigde deel ervan weer begint af te sterven, zich in de doffe kleuren der sterfelijkheid hullend.''

Hij is ook een melancholicus die in het lot van zijn eigen generatie het mensenlot weerspiegeld ziet. Je bespeurt zijn vage hunkering naar meer verdieping en spiritualiteit, maar ook zijn luiheid om daar echt in door te gaan. Het blijft bij treffende woorden, die waarschijnlijk ook wel zoiets als de oude oosterse erfenis van de veramerikaniseerde Chang-rae Lee zelf vertegenwoordigen: ,,Wat dit aangaat denk ik dat wij, oude blanke lieden (en zwarte, en alle anderen die te lang in onze schreeuwerige doe-het-zelf-maatschappij hebben vertoefd) ergens ver achteraan lopen, en het zou me absoluut niet verbazen als de legioenen lotgenoten die op het punt staan de stellingen van het hulpbehoevende aanleunleven te bestormen tot de meest ontgoochelde generaties uit de geschiedenis blijken te behoren.''

Er zit in 'Vlucht' een grote dosis berusting, vandaar misschien ook dat de grote politieke en maatschappelijke gebeurtenissen buiten schot blijven. In zekere zin brengt Lee een enorm gebrek aan idealisme in beeld, een maatschappelijk aanvaarde vorm van zelfgenoegzaamheid, die na lezing van het boek als droesem op de bodem overblijft.

De stijl waarin dit alles wordt neergezet is in het begin wat omslachtig maar gaandeweg komt Lee los en blijkt hij, in het spoor van de grote meesters, over een soepele pen te beschikken die ook de beproefde trucjes der suggestiviteit (bijvoorbeeld in het geval van de dood van Jerry's dochter) niet schuwt.

Overigens, waarom deze zo op en top Amerikaanse roman in de vertaling zulke opmerkelijke neerlandicismen vertoont als de SRV-man, de Rijkspolitie en de vut, is mij niet duidelijk. Wij weten inmiddels genoeg van Amerika om niet aan het handje langs zijn eigenaardigheden gevoerd te hoeven worden. Vandaar dat dit soort romans ook zoveel aftrek vindt: ze gaan over ons voorland, zo valt te vrezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden