Broddelwerk op de boerderij

Ook boerderijen hebben te lijden van de leegloop van de boerenstand. Boeren met pensioen willen eindelijk een modern huis met kunststof kozijnen, stedelingen zetten een sfeervolle heks op het dak.

Hoe verpest ik een karakteristieke boerderij? In Noord-Brabant liggen de voorbeelden voor het oprapen, blijkt uit het zwartboek 'De Brabantse boerderij' van stichting Brabants Heem over ontsierende verbouwingen in het buitengebied.

Ontsierend? Ten hemel schreiend is een betere term voor wat er allemaal op de foto's in het zwartboek te zien is. De commissie voor boerderijenzorg, onderdeel van Brabants Heem, is de aangewezen instantie om gemeenten bij het beoordelen van bouwaanvragen bij te staan, maar vindt er nauwelijks gehoor. Vandaar dat de commissie de noodklok luidt. ,,Er zijn nu nog maar 2500 cultuurhistorische boerderijen over in Brabant. Als de overheid niet gauw ingrijpt worden ook die binnenkort verknald''.

Gemeentelijke welstandscommissies moeten erop toezien dat ook met boerderijen verantwoord wordt omgegaan, maar Welstand interesseert het maar weinig, verzucht H. Oome. Hij is voorzitter van de commissie voor boerderijenzorg waarin acht restauratie-architecten/heemkundigen zitting hebben. ,,De taak van de gemeentelijke welstandcommissies gaat niet verder dan het beoordelen van bouwplannen op 'redelijke eisen van welstand'. Het probleem in gemeenten met een buitengebied is dat er bijna nooit mensen in de commissie zitten die enig inzicht hebben in hoe de karakteristiek van een boerderij behouden kan blijven. Er wordt getoetst aan wat gebruikelijk is in de omgeving. In de praktijk houdt dat in dat een doorzonkamerraam, een dakkapel op het stalgedeelte, een hardhouten voordeur met glas- en smeedwerk en een plastic kozijn formeel aan de regels voldoet. Een aanslag op het Brabants erfgoed, vinden wij.''

Ook de provincie maakt zich zorgen en vraagt gemeenten al dertig jaar om verbouwingsplannen voor boerderijen voor te leggen aan Brabants Heem. De procedure afdwingen kan de provincie niet, met als gevolg dat gemeenten zich er weinig van aantrekken. ,,Uit slordigheid en onbenul, maar ook uit pure onwil'', constateert Oome. ,,Er zijn welstandscommissies waarvan de leden elkaar niet eens kennen. Wij trekken voortdurend aan de bel, als we weer eens iets zien of horen, maar gemeenten luisteren niet. Of het is al te laat. Als voor ons zichtbaar is dat een boerderij verbouwd wordt, is de vergunning al verstrekt en staan wij voor een voldongen feit''.

Zo verdwijnen de voordeuren met bovenlicht en zesruit schuiframen, verschijnen er plastic wafeltjesramen, komen er in een langgevel waar eerst de voordeur was nu zulke grote etalageramen dat zonwering nodig is en worden er op een voormalige Vlaamse schuur dakkappellen gezet die op een bungalow thuishoren.

Wat er zoal mis kan gaan tonen de foto's van een verwoesting in Made. Zoals in het door Wim Sonneveld bezongen dorp, dat zonodig moest worden 'gemoderniseerd', verdween niet alleen vader's tuinpad, maar ook de heg, de waterput, het bakhuis en de hoogstamboomgaard. Alles moest plat van de boer, zelfs de linde die hij op zijn trouwdag had geplant. Nu wonen boer en boerin in een boerderijbungalow, door sommigen wel boerderette genoemd, waarvan het veevoerbedrijf CHV volgens Oome kant-en-klare prefab-ontwerpen levert. Als service aan de leden. Het scheelt een architect.

Zo gaan overal in Brabant oude waardevolle boerderijen verloren, of, zoals Brabants Heem het formuleert: de 'stoffering' van het platteland wordt aangetast. Boeren houden er op grote schaal mee op, het boerenland gaat op de schop, bedrijven sluiten worden gesloopt, opgesplitst, of lelijk verbouwd tot villa's met 'modern wooncomfort'. Monsterlijke sierhekken, plastic ramen, glazen bouwstenen en heksen op bezemstelen op dak maken zo langzamerhand een sfeertje dat doet denken aan het vrije bouwen in België.

Dat het heel goed anders kan bewijst Brabants Heem aan de hand van enkele grove schetsen die in het zwartboek zijn opgenomen, naast foto's van hoe het niet moet. Met een beetje extra zorg en liefde had het oude karakter van de boerderij bewaard en zelfs versterkt kunnen worden. Oome: ,,Het beoordelen van elementaire zaken heeft veel meer te maken met heemkundig besef, kennis van de lokale bouwhistorie en affiniteit met traditie en detaillering dan met hedendaagse architectuur. Of een boerderij een monumentale status heeft is van ondergeschikt belang. Brabantse boerderijen zijn bijzonder omdat ze weelde en welvaart uitstralen, of armoe, tot op de rand van het bestaan toe. Boerderijen vormen de geschiedenis van het landschap''.

Vanwege de vereiste specifieke kennis en betrokkenheid zou iedere ingreep aan een boerderij beoordeeld moeten worden door speciaal getrainde ontwerpers, architecten en heemkundigen. In Noord-Brabant is dat de commissie voor boerderijenzorg. Oome: ,,Alle plannen voor sloop, bouw of verbouw in het buitengebied zouden - standaard - ter advisering aan ons voorgelegd moeten worden. Dat kan best in bestemmingsplannen geregeld worden. Wij beoordelen dan in eerste instantie snel of bij verbouwplannen sprake is van een gebouw met cultuurhistorische waarde. Is dat het geval, dan werken wij het advies verder uit; zo niet dan kan Welstand voor de verdere afwikkeling zorgen''. En als het doorgaat zo als nu? ,,Het meeste van het erfgoed zal verdwijnen. In het gunstigste geval blijven er misschien honderd karakteristieke boerderijen in Noord-Brabant over.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden