Britten houdt Wilfred Owen in herinnering

''Voor het verdwijnt en daarna'. Zo luidde afgelopen zomer het motto van de openlucht-manifestatie over literatuur en beeldende kunst in het Zuid-Belgische plaatsje Watou. Dat motto bleef me bij omdat Watou midden in het gebied ligt waar zich tussen 1914 en 1918 een waanzinnige oorlog afspeelde. Verdwijnt de herinnering er aan? Neen, Noord-Frankrijk en Zuid-België, het gebied van de rivieren Somme, Marne en IJzer tonen nog steeds de stigmata van die strijd met monumenten groot en klein, en talloze kerkhoven.

Ook Watou kent zo'n monument, midden op de markt. Het dorp verloor een vijftigtal inwoners. Hun namen staan in steen gebeiteld ter zijde van een gedicht:

Gevallen, voor allen, door allen geprezen door 't vallen gerezen hoog boven allen!

Voor 't verdwijnt en daarna! Die oorlog verdwijnt nooit uit het geheugen, zelfs niet nu het gisteren tachtig jaar geleden was dat de wapenstilstand werd getekend. Wie de IJzerstreek bezoekt, komt uit in de stad Ieper. Daar staat de Meense Poort: een gigantisch monument in de vorm van een stadspoort, in 1923 opgericht. Op alle wanden en pilaren staan namen gebeiteld: 53.000 mannen van wie het lijk nooit werd teruggevonden! Aan deze poort lees je vooral Engelse namen, maar ook Indiase namen, Maori-namen, Bantoe-namen. Want 'the Great War', zoals de Engelsen 1914-1918 betitelen, groeide uit tot een worsteling met inzet van het hele 'Empire'.

Eigenlijk hebben we er in Nederland geen goed begrip van. Ons land was, zo heette het, neutraal. Ons zegt 11 november, gisteren, de dag dat de wapenstilstand in Compiègne werd getekend, eigenlijk niets. De 4/5-de mei des te meer; want na 'The Great War' kwam nog iets veel groters, de Tweede Wereldoorlog.

De waanzin leek tussen 1914 - 1918 nog niet groot genoeg geweest, ondanks de waarschuwende monumenten. Ook op papier: zoals de gedichten van Wilfred Owen. Hij was soldaat aan het IJzer-front. Hij overleefde de waanzin niet; kort voor de wapenstilstand sneuvelde hij.

'Zijn er nog klokken die hun sterven begeleiden? Alleen het monsterlijk dreunen van 't geschut, Het stotterend geratel van geweren Is het geprevel van gebeden op hun laatste gang'.

Dat dichtte Owen, voor hij, 25 jaar, stierf. Zijn teksten kregen pas wereldwijde weerklank toen een andere Brit, Benjamin Britten ze verwerkte in een dodenmis: 'War Requiem'. Dat gebeurde echter na het vervolg op 'The Great War': de eerste moderne oorlog van 1939 - 1945. Een oorlog niet gebaseerd op gekrenktheid van vorsten, zoals ze sinds de middeleeuwen door Europa rolden, culminerend in 'The Great War', maar gebaseerd op ideologie: rassenwaan.

Britten, pacifist en dus verdacht in Churchills Engeland, vlocht begin jaren zestig de teksten van Owen samen met die van de Latijnse Requiem-mis. De directe aanleiding vormde de inwijding van de nieuwe kathedraal van Coventry, naast de ruïne die overbleef na Hitlers bombardement. Een groots en indrukwekkend muzikaal monument schiep hij er mee, met Owens teksten als gebeiteld in klank.

Owen beschreef ook zelf de klank van de oorlog:

Trompetten klonken, klagend in de avondlucht, En gaven antwoord, droevig te aanhoren, Trompetten klonken, klonken, En jongensstemmen dreven ze over de rivier.

Want 'The Great War' was nog een oorlog met overwegend 'middeleeuwse' middelen, waarin signalen op trompetten, bugels en andere koperblaasinstrumenten voor communicatie zorgden, voor triomfgevoel, voor amusement, ook voor 'last post'. Iedere avond, tegen zonsondergang, al sinds 1927, stappen twee hoornblazers onder de Meense poort tussen de 53.000 namen om er dè 'Last Post' te blazen. Gisteren gadegeslagen door staatshoofden en vele genodigden, zelfs oog- en oorgetuigen van rond de honderd jaar. Eerder klonk in Sint-Maartenskathedraal, uit de ruïnes exact herbouwd, Brittens 'War Requiem' met tekst van de soldaat die dichtte:

My subject is war, and the pity of War. All the poet can do today is warn. Britten voegde er de vleugels van muziek aan toe. Zodat het niet verdwijnt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden