Boek van de week

Britse politicus denkt al wandelend na over de verschillen tussen Schotland en Engeland

Beeld Promentheus

Wandelend door Schotland peinst de Britse politicus Rory Stewart over identiteit, het nut van oorlog, en over zijn vader van 93.

Als we even afzien van het wispelturige weer is Groot-Brittannië een geweldig vakantieland, en dat zal het na de Brexit ook blijven. De echte liefhebbers nemen de nieuwe formaliteiten aan de grens wel voor lief. Overal kun je fantastisch wandelen: langs de kusten, in de heuvels van Kent, de bergen van Wales, het Lake District, de Schotse Hooglanden, noem maar op - het land is een dorado.

De conservatieve Britse politicus Rory Stewart (hij is staatssecretaris voor internationale ontwikkeling) is een verwoed en zeer ervaren wandelaar. De man heeft indrukwekkende afstanden gelopen, niet alleen in eigen land, maar ook over de Chinese Muur, in de Maleise jungle en in Afghanistan - over de wandeling in z’n eentje in dat laatste land, vijftien jaar geleden, schreef hij het hooggeprezen ‘Tussenstations’.

Nu is van zijn hand ‘De Schotse Marsen’ verschenen, over twee lange wandelingen die hij op de grens van Engeland en Schotland heeft gemaakt. De ene volgt de Muur van Hadrianus, genoemd naar de Romeinse keizer die dit bouwwerk met een lengte van 117 kilometer vanaf 122 na Christus liet aanleggen. Deze wandeling liep hij een paar jaar geleden met zijn toen 89-jarige vader Brian, een man met een ontzagwekkende carrière: hij was Brits gezant in het communistische Noord-Vietnam, diende zijn land in China en Maleisië, en schopte het tot de top van de inlichtingendienst MI6.

Dat wandelen van Brian Stewart langs de Muur van Hadrianus moeten we wel met een korrel zout nemen: hij liep ’s ochtends een paar kilometer mee met zijn zoon, dook daarna een auto of bus in, en ontmoette zijn nageslacht in de loop van de middag in een of andere pub. Maar dan nog was het een hele prestatie van een 89-jarige.

Zoon Rory is een scherp waarnemer, is goed op de hoogte van de geschiedenis, en beschikt over een prachtige pen. Hij beschrijft niet alleen de natuur die hij onderweg ziet in mooie bewoordingen, maar filosofeert ook over de beweegredenen die de Romeinen een kleine tweeduizend jaar geleden hadden om de muur aan te leggen. Kwam er dan zoveel gevaar uit het noorden, en van wie dan wel? Waarom ligt die muur hier, en niet verder noordwaarts? Heeft-ie aan z’n doel beantwoord?

Rory Stewart, politicoloog, filosoof en historicus, trekt interessante parallellen tussen aan de ene kant de westerse inval in Afghanistan in oktober 2001, kort na 9/11, en in Irak twee jaar later, en aan de andere kant de bezetting van Groot-Brittannië door de Romeinen. Wat heeft het opgeleverd, zowel voor de bezetters als voor de onderworpenen?

Uit de vraagstelling is al op te maken dat de auteur inmiddels twijfels heeft over het nut van de inval in Afghanistan en Irak. Stewart was er nauw bij betrokken: ondanks zijn leeftijd (hij was net 30) was hij vanaf 2003 een half jaar plaatsvervangend gouverneur van de Iraakse provincie Maysan. Over die periode heeft hij ook al een boek geschreven.

Tweede wandeling

De tweede wandeling in dit boek loopt van Rory Stewarts huis in het Lake District in het noorden van Engeland via een flinke slinger naar de woning van zijn vader in het hartje van Schotland. In 2012 liep hij dit traject in zijn eentje. Belangrijk onderdeel daarvan zijn de Schotse Marsen, een dunbevolkt gebied ten noorden van de Muur van Hadrianus - vandaar de titel van dit boek.

Het is een eenzame, Spartaanse tocht. Soms slaapt Stewart in de wildernis in zijn tentje en moet hij ’s ochtends bij gebrek aan een lepel zijn havermout met z’n vingers eten. Daarbij maakt hij gebruik “van de techniek die mijn vader me geleerd heeft om rijst te eten in het Midden-Oosten”. Ook al loopt pa bij deze wandeling niet mee, hij is ook in dit hoofdstuk op bijna elke bladzijde aanwezig, Rory denkt voortdurend aan hem en stuurt en ontvangt e-mails - hij heeft veel, zo niet alles aan hem te danken.

De auteur heeft tijdens de tocht alle tijd om na te denken over de verschillen tussen Schotland en Engeland, eigenlijk is dat ook het doel van zijn tocht. Een Schotse leraar die hij onderweg tegenkomt vertelt hem dat die er wel degelijk zijn. En dan gaat het niet om de taal of het accent, of het schoolsysteem, maar er is ook sprake van ‘fundamentele verschillen’ aan beide zijden van de grens: “In Engeland serveren ze gepureerde erwten, in Schotland nooit. Schotten eten het liefst schelvis, Engelsen kabeljauw.”

Stewart praat met meer mensen, zowel in Engeland als in Schotland. Aan het eind van deze wandeling moet hij concluderen dat hij niemand heeft getroffen ‘die een coherent betoog kon houden over de Schotse identiteit’. Maar het gekke is dat ook niemand in staat bleek om te formuleren wat het specifieke van Groot-Brittannië is, schrijft hij. Het zijn bijzondere waarnemingen nu Schotten zich hardop afvragen of ze toch niet zelfstandig moeten worden nu, geheel tegen hun zin, het Verenigd Koninkrijk zich los gaat maken van de Europese Unie.

Deel drie

Het derde deel van het boek is een ode van Rory aan zijn vader. Hij kan zich mateloos ergeren aan het dominante optreden van de hoogbejaarde man, aan diens eigenzinnigheid en aan de islamofobe opmerkingen die regelmatig uit zijn mond rollen. Maar zoonlief is ook onder de indruk van de prestaties van zijn vader en dankbaar voor wat hij van hem heeft meegekregen.

Indrukwekkend zijn de bladzijden waarop hij de laatste minuten beschrijft van de 93-jarige die aan een hartaanval bezwijkt. Tevergeefs probeert Rory het hart van Brian weer aan de gang te krijgen.

Tijdens hun wandeling langs de Muur van Hadrianus had hij hem nog gevraagd: “Ben je bang voor de dood, daddy?”

Het korte antwoord was: “Zie er niet echt de zin van in.”

Dit is een prachtig boek, uitstekend vertaald, dat soms wel veel van de lezer vergt - zeker de niet-Britse, want Rory Stewart veronderstelt nogal wat kennis van de historie van zijn land. Maar overheersend zijn de schitterende passages over de natuur en het landschap, de wisselwerking daarvan met de bevolking, de karakteriseringen van de mensen die Stewart ontmoet, de vragen over nationalisme die hij oproept, de lessen die uit de geschiedenis kunnen worden getrokken. Indrukwekkend.

Rory Stewart
De Schotse Marsen
Vert. Roland Fagel en Natasha Gerson
Prometheus; 416 blz. € 24,99
Oordeel: vergt soms wel wat van de lezer, maar wat een prachtig boek

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden