Britse hulp in bersiaptijd is veel te lang miskend

Britten en Indonesiërs hebben op Java na de capitulatie van Japan veel Nederlanders het leven gered. Tijd om dat te erkennen, aldus Mary van Delden.

De capitulatie van Japan op 15 augustus 1945 en de proclamatie van de Republiek Indonesië twee dagen later, vormden in feite het begin van de dekolonisatie van Nederlands-Indië. Alle ingrediënten voor een gewelddadige strijd waren latent aanwezig maar bleven nog zeker vier weken onder de oppervlakte. De diverse groeperingen op Java hadden tijd nodig om zich op de nieuwe situatie te oriënteren.

Vanaf eind september sloeg de vlam in de pan. Indonesiërs, Japanners, Britten en Nederlanders probeerden in chaotische omstandigheden hun eigen doelen te bereiken. De Indonesiërs wilden hun onafhankelijkheid behouden. De Japanners waren pro-republiek, maar gebonden aan geallieerde orders. De Britten, verantwoordelijk voor de opvang van ex-Japanse geïnterneerden, weigerden betrokken te raken bij een koloniale oorlog, terwijl de Nederlanders verzwakt en machteloos in hun kampen zaten en de kolonie opeisten.

Er brak een strijd uit die ruim vier jaar duurde en die bekend is komen te staan als de bersiapperiode en de eerste en tweede politionele actie. Nederland zou die strijd verliezen en daarmee haar kolonie.

Gekkenhuis

Sindsdien is het dekolonisatieproces veelvuldig beschreven. In Nederland is de visie op het aandeel van Britten en Indonesiërs in de bersiaptijd onveranderd gebleven. Opmerkingen als: "De Britten gunden ons de kolonie niet" en "Alle pemoeda (jonge vrijheidsstrijders) waren gewelddadig", blijken onuitroeibaar.

Toch hebben Britten honderden en Indonesiërs duizenden Nederlandse burgers op Java het leven gered. Tijd om hun na zeventig jaar de waardering te geven die ze verdienen. Drie Britse organisaties hebben zich ingespannen om Nederlandse burgers op Java op te vangen en te beschermen. Op 8 september 1945 arriveerde het eerste RAPWI-team (Recovery Allied Prisoners of War and Internees) in Batavia, gevolgd door teams voor Semarang, Bandoeng en Soerabaja. Hun humanitair werk werd echter bemoeilijkt door de zich snel ontwikkelende revolutie.

De berichten over een gekkenhuis op Java bereikten op 18 september de 23ste Indiase divisie die op Malakka de Japanners ontwapende. De divisie vertrok met spoed naar Java.

Overeenkomstig hun bruggenhoofdenstrategie beschermden de Britten zo goed en zo kwaad als het ging de burgers van Batavia, Buitenzorg, Bandoeng, Semarang en Soerabaja. Met spoedevacuaties transporteerden zij Nederlandse burgers van Magelang naar Semarang, leverden felle strijd in Soerabaja, vervoerden Nederlanders naar Bangkok en Singapore en slaagden erin eind 1945 cordons te leggen rond hun bruggenhoofden.

De activiteiten van de Royal Air Force (RAF) varieerden. Vanaf hun aankomst op 24 september 1945 hebben zij tot juni 1946 100.000 passagiers vervoerd, tonnen voeding en vracht getransporteerd, vijandige stellingen beschoten, verkenningsvluchten uitgevoerd, voedselcolonnes begeleid en informatiebrochures uitgestrooid.

Inmiddels kwam ook van Indonesische kant hulp voor bedreigde Nederlanders - voornamelijk Indo-Europeanen - in republikeins gebied. Soekarno had namelijk al snel ingezien dat de revolutie ontspoorde. In een brief van 9 oktober aan de Britse commandant Christison vroeg hij zich af wie in dat geval de Nederlanders moest beschermen die aan alle kanten omringd waren door miljoenen op vrijheid beluste Indonesiërs.

Frappant is dat twee dagen later pemoeda Nederlandse mannen en oudere jongens ophaalden en in verschillende onderkomens interneerden. Later volgden vrouwen en kinderen; in totaal ongeveer 46.000 personen. Zonder deze kampen waarin ze beschermd werden, zouden er veel meer bersiapslachtoffers zijn gevallen. Een speciaal Indonesisch legeronderdeel evacueerde deze geïnterneerden op Brits verzoek veilig naar de bruggenhoofden.

De reddingsacties van de Britten en Indonesiërs zijn in onze historiografie voortdurend miskend. Dat is treurig en niet terecht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden