Brinkhorst, een slagvaardige technocraat

Op 20 februari komt een ambtenaar plotseling de kamer van de minister van landbouw binnen. Laurens Jan Brinkhorst weet dat dit alleen maar slecht nieuws kan zijn. Vanaf dat moment kent hij geen rust meer, is hij degene die de mond- en klauwzeercrisis moet bezweren. Een portret van de minister als crisismanager.

Meindert van der Kaaij

Bergen stront heeft Laurens Jan Brinkhorst in de twee jaar dat hij minister is over zich heen gekregen. Hij is uitgemaakt voor moordenaar van boerengezinnen. Bij een bezoek van de politieke landbouwwoordvoerders aan Kootwijkerbroek hing het dorp vol met spandoeken waar, zoals PvdA-kamerlid Waalkens zei, 'de honden geen brood van lusten'. Nog dagelijks stromen op het ministerie faxen binnen met teksten die niet voor herhaling vatbaar zijn. Maar niets lijkt het humeur van de D66-bewindsman te kunnen vergallen.

Wat hem in de zeven mkz-weken wel aangrijpt is de Podium-bijdrage van schrijver J.J. Voskuil in Trouw van afgelopen woensdag. Onder de kop 'Wanneer gaat Brinkhorst zich schamen?' pleitte Voskuil voor een bruuskering van Europa en het vaccineren van de hele veestapel. De hele dag is Brinkhorst volgens naaste medewerkers hiervan van slag geweest.

,,Voskuil is geen gek. Dat is een schrijver die hij respecteert, iemand met wie hij bepaalde doelstellingen deelt, iemand die hij goed kent en die hij vertrouwt. Dat zo'n iemand een halve waarheid gebruikt en negeert dat een Nederlandse landbouw zonder exportmogelijkheden failliet gaat met als gevolg dat miljoenen dieren naar de destructor moeten, dat alles maakte hem ronduit neerslachtig. Zo'n Brinkhorst hebben we nog niet gezien'', zegt een topambtenaar.

Vanaf het begin van de uitbraak van mkz weet de ambtelijke top op het ministerie van landbouw dat er twee oorlogen gewonnen moeten worden. Die tegen het zeer besmettelijke virus en die tegen de publieke opinie. Nergens in Europa is immers de afschuw over de 'middeleeuwse brandstapels' in Engeland zo groot als in Nederland. Het advies aan de minister is daarom: zet je daar tegen af. Op een van de eerste persconferenties stelt Brinkhorst onomwonden: ,,Onder deze minister worden geen brandstapels opgericht.''

Volgens europarlementarier Albert Jan Maat (CDA) gebruikte Brinkhorst daarmee Europa onterecht als kop van Jut. ,,Hij deed alsof hij daarmee een geweldige daad stelde ten opzichte van de Europese Commissie. Maar de commissie was zelf ook tegen de brandstapels. Brinkhorst heeft met die uitspraken terecht het nodige kwaad bloed gezet bij commissaris Byrne'', aldus Maat.

Als op dinsdag 20 februari tijdens een onderhoud de hoogste ambtenaar Tjibbe Joustra plotseling zijn kamer binnenkomt, begrijpt Brinkhorst onmiddellijk dat er slecht nieuws is. In het zijkamertje hoort hij dat in een varkensmesterij in Heddon-on-the-Wall mond- en klauwzeer is aangetroffen. Een half uur later worden bij de grens alle dieren uit Engeland onderschept. De speurders van de Rijksdienst voor de keuring van vee en vlees (RVV) gaan naarstig op zoek naar dieren die de afgelopen maand uit het Verenigd Koninkrijk zijn geïmporteerd.

Twee dagen later liggen bij de minister de namen van de elf bedrijven op tafel die mogelijk besmette dieren in de stal hebben staan. In 'petit comité', naast de minister de vijf hoogste ambtenaren, wordt besloten om onder de grootste geheimhouding de dieren te ruimen. In de eerste plaats om rond de bedrijven zo weinig mogelijk bewegingen te veroorzaken, zodat het virus zich niet kan verspreiden. Maar daarnaast vreest de top van het ministerie de journaalbeelden van de grijpers met dode herten en schapen.

Daarop breken dagen aan waarop de spanning in de gangen van het ministerie is te snijden. Nederland is mkz-vrij, maar hoelang nog? Op 12 maart duikt het virus op in het Franse gebied Mayenne en zoals voorgeschreven kondigt Brinkhorst onmiddellijk een totaal vervoersverbod van levend vee af. Juist op het moment dat iedereen denkt dat het gevaar Nederland overslaat en de minister het vervoersverbod zal versoepelen, komt het bericht uit Oene dat er enkele geiten mkz-verschijnselen hebben.

Op woensdag 21 maart moet Brinkhorst een overleg met de Tweede Kamer halverwege afbreken. In de ministerskamer krijgt hij van Chief Veterinary Officer Frits Pluimers, de hoogste gezondheidsambtenaar op het ministerie, de tijding dat in Olst officieel mkz is vastgesteld. Een minuut blijft het stil. ,,Het was alsof iedereen even de tijd nodig had om de volledige omvang van dit nieuws tot zich door te laten dringen. De knoppen moesten om. Het was crisis en Brinkhorst was crisismanager'', zegt een betrokkene.

Even later vertelt Brinkhorst de landbouwcommissie van de Tweede Kamer dat Nederland toch door het virus is getroffen. Het slechte nieuws slaat bij de leden, voor een groot deel zelf ook boer of boerin, in als een bom. Zij besluiten op dat moment alle kritiek op de mkz-bestrijding op te zouten tot na de crisis om de minister niet voor de voeten te lopen.

Dat is voor de ambtenaren een flinke meevaller. Maar wel vragen zij zich af voor hoelang het parlement zich vrijwillig de mond laat snoeren. Want de grijpers en ruimploegen van de RVV staan op het punt om uit te rijden, dit keer wel op de voet gevolgd door de gretige tv-camera's. Dat zal net als tijdens de varkenspestcrisis heel veel emoties oproepen bij de bevolking.

Aan het eind van de middag maakt Brinkhorst bekend dat er een zogeheten stand-still komt van 72 uur, waarin er geen enkel transport van rauwe melk of andere dierproducten mogelijk is. Er dreigt zelfs een tekort aan melk op de schappen in de supermarkten en het hamsteren begint. ,,Het is een oorlogssituatie'', zegt Brinkhorst met enige pathetiek die middag tegen de tv-camera's. Woorden waar hij later veel spijt van krijgt. Hij heeft zelf de oorlog meegemaakt en weet als geen ander dat dit schromelijk overdreven is.

Het besluit om een stand-still in te stellen is snel genomen. Dit schrijft immers het mkz-draaiboek voor. Veel ingrijpender is het besluit van 3 april. In de dagen daarvoor blijft het uitbraken regenen, met name in en rond het Gelderse Oene, op de Veluwe. De veterinaire deskundigen worden zelfs een beetje radeloos. Na elke uitbraak worden in een straal van een, en later in een straal van twee kilometer, alle veebedrijven preventief geruimd. Het virus lijkt echter elke keer door de mazen van het net te glippen.

Sinds de eerste uitbraak is er op het departement dagelijks, vaak ook in het weekeinde, een mkz-stafvergadering van twintig man onder leiding van secretaris-generaal Joustra. Op een van die bijeenkomsten trekken de aanwezigen de conclusie dat de situatie rond Oene eigenlijk onbeheersbaar is. Een van de scenario's van de veterinaire deskundigen is om een grote kring rond de haard radicaal af te sluiten, rekening houdend met de natuurlijke grenzen. Iedereen beseft dat dit een gedurfde stap is met de nodige risico's. Ruim honderdduizend dieren zouden moeten worden afgemaakt. Het gebied tussen Deventer, Zwolle en Apeldoorn is zo groot dat honderden militairen en politieagenten nodig zijn om de toegangswegen af te sluiten.

Brinkhorst is snel overtuigd van de noodzaak van deze, zoals hij 's avonds zegt, 'majeure ingreep'. De vraag is wat 'Brussel' hiervan vindt. Bij de Europese Commissie is een voorkeur voor ruimen. In dit geval gaat het echter om zoveel bedrijven en dieren - 46 000 varkens, 10 000 schapen, 3500 geiten en 54 000 runderen - dat enten onvermijdelijk is. Dit enorme aantal kan immers nooit in korte tijd vernietigd worden.

Tot verrassing van het ministerie komt de toestemming vrij vlot. Zowel eurocommissaris Byrne als het Permanent Veterinair Comite (PVC), dat in Europa hiervoor goedkeuring moet geven, ziet in dit geval geen problemen bij het gebruik van noodentingen. Brinkhorst krijgt zelfs meer dan hij vraagt: de mogelijkheid om de 54 000 runderen in leven te laten in ruil voor een exportstop van minstens een jaar voor dat gebied.

Dat stelt landbouw voor een zeer onverwacht dilemma. Van tevoren is duidelijk dat, gezien de emotionele reacties op het ruimen in Nederland, het besluit om ook de 'gezonde' runderen te vernietigen op veel verzet zal stuiten. Brinkhorst realiseert zich dat hij voor dit besluit een flink draagvlak nodig heeft en besluit landbouworganisatie LTO om advies te vragen.

Ook binnen het ministerie gaan er stemmen op die pleiten voor het pakken van deze opening om het leven van zoveel mogelijk dieren te sparen. Maar als ook LTO-voorman Doornbos adviseert om te ruimen is het voor Brinkhorst klip en klaar: het risico van het in leven laten van de runderen is te groot. In Brussel zouden 'de rapen gaar zijn' als een gevaccineerde koe of besmet vlees over de grens terechtkomt. Daarmee komt de export van heel Nederland op de tocht, terwijl 75 à 80 procent van de landbouw daarvan afhankelijk is. ,,Ik weiger de Nederlandse landbouw in de waagschaal te stellen'', zo bezegelt Brinkhorst intern het besluit. In het kabinet hoeft hij weinig moeite te doen om hiervoor het groene licht te krijgen.

Als ChristenUnie-woordvoerder Dick Stellingwerf van het LTO-advies hoort, valt zijn mond van verbazing open. ,,Totaal onbegrijpelijk, wat een blunder.'' Juist uit deze hoek had hij een ander geluid verwacht. Samen met GroenLinks-kamerlid Marijke Vos valt Stellingwerf de minister keer op keer aan op het besluit om de 54 000 runderen te vernietigen.

,,Brinkhorst toont zich tijdens de mkz-crisis een consistent minister. Hij heeft voor mij twee gezichten. Aan de ene kant is hij krachtdadig en slagvaardig. En ik kan niet ontkennen dat dit in deze tijd hard nodig is. Maar tevens is hij een kille cynicus en technocraat. Ik snap niet waarom het nodig is om elke keer maar weer willens en wetens de boeren tegen de haren in te strijken met provocerende teksten.''

Stellingwerf verwijst daarbij naar een interview met de minister in de Barneveldse Krant waarin hij reageert op de twijfel over de mkz-besmetting in Kootwijkerbroek: ,,Zolang Onze Lieve Heer zelf niet gesproken heeft, is er kennelijk geen mkz. Ik denk dat men daarop nog lang zal kunnen wachten.''

Amtenaren weten als geen ander dat dit soort kwetsende uitspraken niet bepaald helpt bij de bestrijding van het virus. ,,Hij is nu eenmaal niet bang uitgevallen en dat heeft zo zijn voor- en nadelen. Hij is heel duidelijk, ook naar zijn medewerkers toe en dat is bittere noodzaak tijdens een crisis. Bij bepaalde publieke uitlatingen weten we al dat damagecontrol geen zin meer heeft. We leren ermee leven.''

Niemand op het departement haalt het in zijn hoofd om te verklaren dat op dit moment het mkz-virus in Nederland bedwongen is. Juist als de hoop daarop even opkomt, wordt in Wijhe de 26ste uitbraak geconstateerd.

Bij bijna 2000 veehouders zijn dan ongeveer 200 000 dieren geruimd. Het gezag van Brinkhorst is er schijnbaar niet door aangetast. Aan een evaluatie van de crisis waagt geen van de ambtenaren zich. Dat laten zij graag straks aan het parlement over. Wel vindt een ambtenaar dat ook voor de door de wol geverfde Brinkhorst er nog 'leermomenten' waren. ,,Soms duurde het even voordat het kwartje viel.'' Zo maakte de minister zich zorgen over onvoldoende capaciteit voor het vernietigen van de dieren. Maar later bleek dat heel ergens anders het knelpunt zat: bij het doodmaken van de dieren.

Het oordeel van de Tweede kamer lijkt in grote lijnen vast te staan. Het besluit om de 54 000 Veluwse runderen te vernietigen splitste het parlement in tweeën. Alleen de regeringspartijen PvdA, VVD en D66 steunen Brinkhorst nog volledig. Maar ondanks het grootschalig preventief ruimen kunnen ook de oppositiepartijen niet ontkennen dat Brinkhorst de afgelopen zeven weken adequaat is opgetreden.

Europarlementarier Jan Mulder (VVD) vraagt zich af of Brinkhorst er verstandig aan heeft gedaan om vlak voor de uitbraak het vervoersverbod te versoepelen. ,,Maar dat is achteraf en dat is wel heel erg gemakkelijk praten.''

Brinkhorst kampte volgens hem met de publieke opinie die zich in Nederland tegen het ruimen keerde. ,,En dat is een geweldig probleem op een moment dat Europa een non-vaccinatiebeleid en dus een ruimingsbeleid heeft. Hij had niet de ruimte om net zo rigoureus op te treden als de Franse regering. Die heeft alle Engelse dieren, die in de weken voor de ontdekking van mkz Frankrijk werden ingevoerd, rücksichtslos over de kling gejaagd. Ik ben nog geen Franse parlementariër tegengekomen die daar een nacht wakker van heeft gelegen.''

Mulder heeft in het verleden zo'n vijf jaar met Brinkhorst in de Europese liberale fractie gezeten. ,,Op landbouwgebied hebben we de nodige meningsverschillen uitgevochten. Ook nu kijken we nog verschillend naar de landbouw. Maar ik moet bekennen dat ik blij ben dat hij tijdens deze mkz-crisis minister is.''

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden