Breng misdrijf tegen de aarde voor het hof

De klimaatzaak van Urgenda tegen de Staat der Nederlanden staat niet op zichzelf. De burgerlijke rechter zal vaker om tussenkomst worden gevraagd in grote milieukwesties. Intussen gaan er stemmen op om ecocide, misdrijven tegen de aarde, tot delict te maken bij het Internationaal Strafhof.

Grootschalige misdaden tegen ecosystemen moeten internationaal strafbaar worden gesteld, vindt de juriste Femke Wijdekop. Denk aan de oliemaatschappij, die door nalatigheid een volle olietanker op de klippen laat lopen, een overheid die uit winstbejag grootschalige boskap in tropische regenwouden toestaat, een bruinkoolbedrijf dat enorme leefgebieden omtovert in desolate oorden. Of, dichter bij huis: een overheid die toestaat dat de Noordzee vrijwel wordt leeggevist. Het zijn, in haar ogen, misdrijven tegen de aarde, tegen kwetsbare ecosystemen.

Langzaam dringt het besef door dat de aarde, haar bewoners en de toekomstige generaties bescherming verdienen, zegt Wijdekop. En die bescherming moet zo nodig kunnen worden afgedwongen via de rechter.

Is hier een luchtfietster aan het woord? Een wereldverbeteraar op strosandalen?

Nou, nee. Wijdekop staat niet alleen in haar visie. Jaap Spier, advocaat-generaal bij de Hoge Raad, 's lands hoogste rechtscollege, baarde afgelopen april opzien toen hij in deze krant stelde dat rechtszaken misschien wel de enige manier zijn om de politieke onverschilligheid over klimaatverandering te doorbreken. Er is nood, aldus Spier, aan activistische rechters die het lef hebben juridische en staatsrechtelijke dogma's te doorbreken.

Dat was krap een week voordat de rechtbank in Den Haag de klimaatzaak van Urgenda tegen de Nederlandse staat behandelde. De rechtbank gaf Urgenda in juni gelijk. Tegen dat vonnis loopt inmiddels beroep.

Spier en een groep vooraanstaande buitenlandse rechters en rechtsgeleerden schreven een handleiding (de Oslo Principles) voor advocaten die overheden via de rechter tot een effectief klimaatbeleid willen dwingen. Het internationaal recht, de rechten van de mens en het aansprakelijkheidsrecht bieden genoeg aanknopingspunten, aldus het pamflet. De visie van Spier en zijn groep sluit naadloos aan bij het pleidooi dat Roger Cox, advocaat van Urgenda, hield in zijn boek 'Revolutie met Recht', uit 2011. Hij beschrijft hoe juridische actie de snelste weg is naar een effectieve energietransitie in Nederland.

Strafrecht

De toepassing van het burgerlijk recht in milieuzaken is één ding, een internationaal strafrechtelijke aanpak van aantastingen van ecosystemen is iets anders. Die strafrechtelijke aanpak is op dit moment niet mogelijk. In het Statuut van Rome, dat de basis is voor de rechtsmacht van het Internationaal Strafhof, staan ecologische misdrijven niet opgenomen als grond voor vervolging. Andere grootschalige misdrijven, zoals volkerenmoord en oorlogsmisdrijven, staan wel in het statuut. Er zijn serieuze pogingen gedaan om milieuvergrijpen er wél in op te nemen. Nederland was een van de vier landen die zich daartegen verzette.

Wijdekop: "Toen er in de jaren '90 sprake was de oprichting van een Internationaal Strafhof, stonden milieumisdrijven op de agenda, maar Nederland, de VS, Groot-Brittannië en Frankrijk waren er tegen. Nederland vond dat alleen zeer ernstige misdrijven tegen de mensheid met een internationaal karakter door het strafhof zouden moeten worden berecht: genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, oorlogsmisdrijven en agressie. Milieuzaken werden toen als nationale misdrijven gezien, die door nationale rechtssystemen konden worden berecht."

Volgens Wijdekop zijn er aanwijzingen dat vooral de kernwapenindustrie een succesvolle lobby heeft gevoerd tegen opneming van ecocide in het statuut. "Er kwam overigens wel een verbod op ecocide in oorlogstijd. Maar dat was uiteraard niet toereikend. Hieruit volgt in feite dat ecocide in vredestijd niet strafbaar is."

Inmiddels loopt er een internationale campagne voor het openbreken van het statuut om ecocide toe te voegen. Er is een poging gedaan om via een Europees burgerinitiatief ecocide op de agenda te krijgen van Europa. Daar was een miljoen handtekeningen voor nodig, het werden er uiteindelijk 200.000. "Maar het onderwerp wordt inmiddels wel besproken in commissies van de Europese Parlement."

Herziening

Er wordt gepoogd een land bereid te vinden een officieel verzoek te doen tot herziening van het Statuut van Rome. Die stap zou bekend worden gemaakt tijdens de VN-klimaatconferentie, die in december in Parijs wordt gehouden. "Congo, Costa Rica en zelfs Frankrijk bekijken op dit moment de mogelijkheden. De hoop is gevestigd op Congo."

De tijd is er rijp voor, denkt Wijdekop. "Je merkt dat er internationaal iets aan het gebeuren is. De klimaatzaak van Urgenda trekt wereldwijd aandacht. Steeds meer mensen denken dat het recht te gebruiken is om het milieu en de ecosystemen op aarde te beschermen. Het is ook onze taak dat te doen. De aarde kan het niet zelf. Als ecocide verboden zou worden, dan kunnen ook Nederlandse bedrijven daarvoor vervolgd worden, denk aan Shell in Nigeria."

Wijdekop is voorzichtig als het gaat om voorbeelden van ecocide op Nederlandse bodem. Kolengestookte elektriciteitscentrales? De bio-industrie? "Als jurist ben ik terughoudend in het noemen van voorbeelden. Maar het leegvissen van de zee, de Noordzee, ja, dat kun je volgens mij wel aanmerken als ecocide. En dat geldt volgens mij ook voor fracking als methode om schaliegas te winnen."

Wie is Femke Wijdekop?

Na haar studie rechten aan de Vrije Universiteit, begon Femke Wijdekop als 23-jarige aan een promotieonderzoek naar de overdracht van overheidsbevoegdheden aan internationale organisaties. Ze stopte ermee toen ze 27 was ("Dat onderwerp was het niet voor mij") en ging werken bij het American Book Center in Amsterdam en bij radiozender Amsterdam FM, waar ze betrokken was bij het nieuwsprogramma 'Samen'. Via dat programma kwam ze in contact met Schotse advocate Polly Higgins, die al vele jaren campagne voert om ecocide op de internationale agenda te krijgen. Higgins' gedachtengoed zette Wijdekop ertoe haar juridische werk weer op te pakken. Wijdekop is verbonden aan het Instituut voor Milieu Veiligheid in Den Haag.

Wat is ecocide?

Ecocide stond in de jaren zeventig van de vorig eeuw in de eerste ontwerpen van het Statuut van Rome, het oprichtingsdocument van het Internationaal Strafhof. Het begrip 'ecocide' werd nog niet gebruikt; het delict werd omschreven als 'misdrijven tegen het milieu'. Van ecocide is sprake bij een wijdverbreide, langdurige en ernstige aantasting van een ecosysteem, waardoor het vreedzame genot door wezens die in dat gebied leven ernstig wordt verminderd.

Directe aanleiding om het begrip ecocide te introduceren was het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen, 'Agent Orange', door de VS tijdens de oorlog (sinds 1960) in Vietnam. Er was een nieuwe term nodig om te beschrijven dat dit een internationaal misdrijf tegen het milieu was. Het ontbladeringsmiddel tastte het menselijke zenuwstelsel aan en veroorzaakte ziekten, zoals kanker aan luchtwegen en prostaat. Na de inzet van deze middelen werden in Vietnam duizenden kinderen geboren met open ruggetjes en andere misvormingen aan de ruggegraat.

In het Statuut van Rome is bepaald dat het Internationaal Strafhof vier soorten misdrijven kan berechten: volkerenmoord (genocide), misdrijven tegen de menselijkheid (wijdverbreide en stelselmatige aanvallen tegen de burgerbevolking), oorlogsmisdrijven, en agressie (het voorbereiden en uitvoeren van een aanvalsoorlog of een oorlog die in strijd is met internationale verdragen).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden