Breek open die blinde vlek

Met Teju Cole langs problemen, plekken en personen die zijn intense aandacht hebben

In 'Blinde Vlek', het stuk waarmee hij zijn essaybundel 'Vertrouwde en vreemde dingen' afsluit, vertelt Teju Cole hoe hij vier jaar geleden tot laat in de nacht verdiept was in de dagboeken van Virginia Woolf. Kort voordat ze in 1941 een einde aan haar leven maakte, schreef Woolf over het verlies van haar huis tijdens de Duitse bombardementen op Londen, de onverwachte dood van haar collega-modernist James Joyce, haar liefde voor haar echtgenoot Leonard, en ten slotte ook over haar depressies.

Diep onder de indruk van Woolfs 'intense aandacht voor het leven en de momenten van epifanie (verhelderend inzicht, red) waarmee het duister zo nu en dan werd doorboord' ging Cole naar bed. Toen hij wakker werd voelde hij hoe er een sluier over zijn linkeroog lag. "Was ik een van die hypersensitieve mensen die uit compassie met wat geschreven staat zelf verdwaald raken in het duister?", vroeg hij zich af.

Na dagen van half blind rondstrompelen kreeg hij van de oogarts de diagnose te horen: een compleet netwerk van "geëxplodeerde bloedvaten. U heeft papillophlebitis, ook wel bekend als het grote blindevleksyndroom." Met een laserbehandeling was dat te verhelpen.

Gezien de passie die Cole tijdens het lezen ervaart en de gedrevenheid waarmee hij erover schrijft, komt het zeer geloofwaardig over dat hij aan zijn lectuur van Woolfs dagboek oogletsel overhield. De ogen komen prominent terug in de titels van twee onderafdelingen van zijn essaybundel: 'Dingen lezen' en 'Dingen zien'.

De momenten van epifanie die Cole bij Woolf aantreft, doen zich ook voor waar hij zelf het spoor van zijn grote liefdes volgt. De aan dichter Seamus Heany ontleende titel ('een rush waarin vertrouwde en vreemde dingen voorbijtrekken') weerspiegelt het onverwachte samengaan van het bekende en het onbekende. Op zulke momenten breekt er een plotseling inzicht door en wordt er een blinde vlek opengebroken, bijvoorbeeld bij het lezen van Tomas Tranströmers gedichten. Die 'bezitten een stralende eenvoud die uitdijt totdat hij je ego uit het nest heeft verstoten en je alleen bent achtergebleven met de Waarheid'.

Cole beschikt niet alleen over een verbluffend opmerkingsvermogen waarmee hij allerlei subtiele en verrassende verbanden tussen zijn waarnemingen weet te leggen, hij put daarbij ook uit een brede kennis van literatuur, fotografie, politiek en filosofie.

Bovendien is hij als geen ander in staat om zijn reflecties een persoonlijke toets te geven.

Het maakt deze essaybundel tot een ideale spoedcursus over boeken, films en fotografie, en over manieren van lezen, kijken en luisteren die het gebruikelijke westerse perspectief verruimen door er nadrukkelijk Afrika in te betrekken. Cole is daar bij uitstek toe geëquipeerd. Hij werd geboren in de Verenigde Staten als kind van Nigeriaanse ouders, ging in Nigeria naar school, maar keerde op zijn zeventiende definitief naar Amerika terug. Die diversiteit in zijn vorming heeft hem zeer geholpen bij het voorkomen van blinde vlekken. Cole is in staat zich te 'verzetten tegen de blanke superioriteit en toch te genieten van gotische architectuur'.

Net als in zijn twee eerste boeken, 'Open stad' en 'Elke dag is voor de dief', is 'Vertrouwde en vreemde dingen' een mix van verschillende genres. Je vindt er naast het essayistische element ook verhalende en autobiografische fragmenten, kunstkritiek en historische beschouwingen. Door mee te gaan in al die verschillende registers worden je blik en je horizon voortdurend aangepast, onverschillig of het gaat over zwarte identiteit, het kruisverkeer tussen geheugen en geschiedenis, het moment van doodgaan, de vraag of je van literatuur een beter mens wordt, ouderdom, wereldsteden, de ethische kanten van foto's die menselijk leed in beeld brengen, het verband tussen religie en theater, heimwee, drones, of de op internet gebaseerde kunst zoals het 'I'm Google'-project van Dina Kelberman.

Alle problemen, plekken en personen die hij de revue laat passeren hebben Cole's intense aandacht. "Door erover te schrijven ontdekte ik wat ik wist, wat ik te weten kon komen en waar de grenzen van mijn kennis lagen."

Teju Cole: Vertrouwde en vreemde dingen (Known and Strange Things) Vert. Ton Heuvelmans e.a. De Bezige Bij; 400 blz. euro 24,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden