Breed palet van Russische moderne kunst op Europalia in Brussel

Ver van de culturele metropolen en in steden met onuitsprekelijke namen is in Rusland aan het begin van de 20ste eeuw de moderne kunst geboren. Kunstenaars die van geen Piet Mondriaan of Bart van der Leck wisten, maar van wie de meesten wel wisten wat Picasso en Braque in Parijs deden, slaagden erin om voor het eerst in de geschiedenis een voorstelling te maken die niet meer aan de direct menselijke waarneming refereerde.

Wat een voorgeschiedenis heeft vanaf de eerste mens die zich in de grotten van Zuid- Frankrijk en Spanje een beeld vormden van herten of runderen tot de impressionistische voorstellingen van het frivole bestaan rond de stadsterrassen of danssalons, dat vindt een abrupte afsluiting met de vroegste niet naar de zichtbare werkelijkheid verwijzende beelden van schilders als Malevitsj, Kandinsky, Larionov en Gontsjarova. Zij betraden op haast onverschrokken wijze deze ongeziene wereld, met zoveel dapperheid dat de Russische cultuur het in latere jaren zwaar moest bezuren.

Malevitsj bijvoorbeeld, de schepper van het zwarte vlak, vluchtte terug in een folkloristisch getinte schilderkunst. Wat in de laatste fase van de opkomst van de moderne kunst gemaakt werd, droeg trouw het stempel van de cultuurpausen die de staat had aangesteld. Niet langer de imaginaire wereld maar de dromen van Lenin en Stalin werden verbeeld. Die hele ongeziene wereld werd met één machtige armbeweging weggemaaid.

Naar die uitkomst wordt ook verwezen op de tentoonstelling ’Avant- garde in Rusland 1900- 1930’, de openingszet van de Europalia-manifestatie in België (in dit geval in het Bozar in Brussel). Avant-garde in de voormalige sovjetstaat was ook het uitgangspunt op de roemruchte tentoonstelling in het destijds nog maar net geopende Centre Pompidou, waar de relatie tussen Parijs en Moskou (Paris-Moscou) onder het vergrootglas werd gelegd. Maar omdat toen nog weinig sprake was van hervormingen in Rusland, had deze tentoonstelling zo haar eigen dynamiek. Nu, veertien jaar na de opheffing van de Sovjet-Unie kan het beeld van de Russische moderne kunst in enigszins bijgestelde vorm opnieuw worden uitgelegd. Bovendien weten we van de meeste vertegenwoordigers (Malevitsj, Larionov, Gontsjarova) veel meer omdat Wim Beeren als museumdirecteur van het Stedelijk Museum in Amsterdam, anders dan opvolger Rudy Fuchs en voorganger Edy de Wilde, de Russische modernisten een warm hart toedroeg. De Ruslandexpositie in Bozar komt dus niet, zoals de organisatie beweert, als een witte raaf uit de lucht vallen.

Dat neemt niet weg dat een aantal zaken voor het eerst in een kwart eeuw behoorlijk verhelderd wordt. In de jaren tachtig was het in Rusland bijvoorbeeld not done om de icoonschilderkunst als basis voor de hele Russische kunst aan te halen. Toch ligt dit volgens nauwkeurig bepaalde lijnen bepaalde schilderen volledig ten grondslag aan die tak van de abstracte kunst die wel eens het neo- of boerenprimitivisme wordt genoemd.

Net als in het Westen kent de Russische avant-gardekunst twee, misschien wel drie zijrivieren die op een gegeven moment samenvloeien om één machtige stroom te maken die naar de abstracte zee vloeit. Het neo-primitivisme – dat samenviel met een oprechte bewondering van de werkende mens op het platteland – lijkt wel door het menselijke mededogen van Vincent van Gogh voor de boerenstand beïnvloed. In ieder geval leverde het een aanzienlijke hoeveelheid sombere beelden op (Malevitsj in een bepaalde periode, Gontsjarova, maar vooral Masjkov), doordrenkt van een wat primitieve opvatting over schoonheid, die aanzienlijk minder hoopvol was dan de stroming die zich entte op het in Italië in zwang geraakte futurisme en die in Rusland het kubo-futurisme werd genoemd, een combinatie van futurisme en kubisme (met aanhangers als opnieuw Malevitsj, ook Gontsjarova en Filonov). Waar het neo-primitivisme logge, zware vormen voorstond, daar bracht het futurisme licht in de duisternis, met voorstellingen die een en al dynamiek uitstralen, voortgebracht door auto’s, vliegtuigen, zeppelins, kortom het moderne menselijke bestaan. Dat deze schilderijen tot de spannendste werken op het overladen overzicht behoren, is een kwestie van smaak. De Russische bonbonnière biedt een breed palet aan smaken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden