Brcko, een Bosnische naoorlogse proeftuin

In de week dat Karadzic voor de rechter kwam, waarschuwde oud-bewindvoerder Ashdown dat de droom van de leider van de Bosnische Serviërs dreigt uit te komen: Bosnië staat op springen. In de smeltkroes Brcko zwaaien de verschillende groepen nog vrolijk naar elkaar, maar de afscheiders rammelen aan de poorten.

In het vallende avondlicht spelen tieners op het basketbalveld vlak naast de rivier de Sava, die het stadje Brcko van Kroatië scheidt. Het lawaai van het verkeer en gillende jongeren wordt bijna overstemd door dat van krekels en kikkers.

„Ik ben Servisch en hij is moslim”, zegt de lange en magere zestienjarige Marko. „We zitten in dezelfde klas en gaan nog altijd vriendschappelijk met elkaar om.”

Brcko geldt als een van de meest leefbare en multi-etnische plaatsen van Bosnië, maar tijdens de oorlog was de stad één van bloedigste slagvelden van de oorlog. Niet-Servische inwoners werden verjaagd of vermoord.

Vanwege de strategische ligging, in het noordoosten van Bosnië, aan de Kroatische grens en tussen de twee gebieden gecontroleerd door de Bosnische Servërs, namen de Servische troepen in 1992 de stad in.

In het Dayton Vredesakkoord, dat in 1995 een eind aan de oorlog maakte, werd Bosnië opgedeeld in de Moslim-Kroatische Federatie en de Servische Republika Srpska. Over Brcko, dat één procent van het totale Bosnisch grondgebied bestrijkt, konden de onderhandelaars het niet eens worden. De stad werd daardoor bijna een struikelblok in de vredesonderhandelingen.

Daarom werd besloten om het Brcko-district een speciale status te geven, met lokaal bestuur en een zeer machtige internationale toezichthouder. Het eerste wat de internationale gemeenschap in Brcko wilde bereiken, was een veilige en multi-etnische leefsituatie en terugkeer van de vluchtelingen.

De inmiddels gepensioneerde moslim Avdo Kobic vluchtte tijdens de oorlog in 1992 met zijn familie naar de Verenigde Staten. In 2005 keerde hij met zijn vrouw terug naar Brcko. Elke dag drinkt hij samen met een groepje bejaarden koffie op het terras voor het Ottomaans uitziende Hotel Grand. De groep bestaat, op twee Serviërs na, uit moslimmannen. Ze praten over de huidige situatie in Brcko en over de politieke spanningen, en in één moeite door ook over mooie vrouwen. De Servische bejaardenclub zit aan de andere kant van het terras en er wordt over en weer vriendelijk gegroet.

Kobic: „Ik wilde niet dat mijn zoon een geweer in zijn handen nam om op zijn vrienden te schieten. Daarom zijn we gevlucht. En ik ben teruggekeerd vanwege de gemoedelijke atmosfeer. Ik zou nooit teruggekomen zijn als deze stad in handen van een bestuur met maar één nationaliteit was gevallen.”

Het multi-etnisch succes van Brcko is terug te vinden op de scholen in de stad: kinderen van verschillende etnische groepen zitten samen in een klas. Ook de politie-organisatie is gemengd. In andere Bosnische plaatsen zijn de schoolklassen en het politiecorps strikt mono-etnisch.

Politieagent Halid Emkic zegt goed samen te werken met zijn Servische collega’s. „Wij zijn een professionele organisatie. Veiligheid staat hier centraal, niet de afkomst van burgers.”

Tussen 2007 en 2008 daalde de criminaliteit opnieuw met tien procent voegt Emkic toe. Dat verklaart misschien het kleine aantal agenten dat rondloopt in het rustige stadje.

Het centrum van Brcko oogt netjes, een beetje saai. Oude en gerestaureerde huizen uit de Habsburgse tijd staan harmonieus tussen de nieuwe moderne gebouwen. Langs de schoongeveegde promenade hebben kleine ondernemers hun winkels, bakkerijen en cafés gevestigd. Daaromheen parkachtige pleintjes met terrasjes die voor de Ottomaanse gebouwen liggen. Hagelwitte minaretten en orthodoxe kerktorens tornen boven het stadje uit. De stad telt zo’n 40.000 inwoners, in het hele district wonen ruim 100.000 mensen.

Voor de oorlog was de meerderheid van de inwoners van Brcko moslim. Nadat de Servische troepen dit gebied etnisch hadden gezuiverd, durfden maar weinig mensen terug te keren. Nu zijn de Serviërs in de meerderheid, ook door de komst van vluchtelingen uit andere gebieden, en dat zit de moslims dwars.

Ondanks dat de moslims al een politieke meerderheid hebben, willen ze weer volledige zeggenschap over dit gebied. En die kaart proberen de hun politici nu te spelen in de aanloop naar de lokale verkiezingen. Dat zet de relaties tussen de etnische groepen opnieuw op scherp.

Dankzij miljoenen euro’s aan hulpgeld kon Brcko zich na de oorlog concentreren op economische ontwikkeling. Als eerste Bosnische stadje kreeg het een ondernemersvriendelijk klimaat. Al deze successen waren niet behaald zonder krachtig internationaal toezicht. De Duitser Gerard Sontheim is de huidige adjunct-toezichthouder. Zijn Amerikaanse baas zit in Sarajevo en hij komt elke dinsdag langs. Sontheim houdt kantoor in een oud en extra beveiligd schoolgebouw.

Met klassieke muziek op de achtergrond legt Sontheim uit hoe Brcko er voorstaat: „We hebben hier met behulp van internationaal toezicht en donorgeld een situatie geforceerd om etnische spanningen onder de duim te houden en een normale leefomgeving te creëren. Het is een klein gebied en we hebben samengewerkt met lokale autoriteiten om een takenlijst af te werken. Misschien niet helemaal democratisch, maar het heeft wel gewerkt. Het is lastiger om dat in het hele land te doen.”

Sontheim erkent dat er nog etnische spanningen zijn en dat die vooral oplaaien door de verkiezingen. Plaatselijk gaan die ruzies om het behoud van nationale monumenten. Sontheim: „In 2003 heeft het parlement zelfs ingestemd om de Servische straatnamen te vervangen en het Latijnse en Cyrillische schrift te gebruiken. Dat was een lastige beslissing. Moskeeën zijn op hun oude plek herbouwd. Het beeld van de Servische Chetnikstrijders is op ons bevel verwijderd. Wat blijft is het Servische verdedigersstandbeeld in het centrum. Dat is provocatie, dat snap ik ook wel, maar tegelijkertijd moeten de moslims niet doordrammen dat er een nieuwe moskee moet komen op een plek waar er nog nooit een heeft gestaan.”

Ondanks de onzekere constitutionele status van Bosnië en de politieke spelletjes, geloven ze in Brcko dat ze hun speciale status kunnen behouden. Een internationale werknemer en Brcko-kenner die anoniem wil blijven vanwege het gevoelige politieke klimaat denkt niet dat Brcko als district bedreigd wordt. „Het vastlopen van de constitutionele hervormingen in Bosnië vormt een bedreiging voor het normaliseren van Brcko’s status. De internationale supervisor kan niet weg zonder de adoptie van nieuwe voortgangswetten voor het district. Maar Bosnische politici grijpen de discussie over de status van Brcko aan om punten te scoren bij hun etnische achterban. Dat is het grootste probleem van Bosnië.”

De Serviër Milokrad Dodik, die zich met zijn Republika Srpska wil afsplitsen van Bosnië, hield een paar weken geleden een speech in Brcko. De premier van de Republika ziet zichzelf als iemand die Servische belangen in het district behartigt en zei tijdens zijn toespraak: „Brcko is van ons. Het is Servisch en sterk.”

Dorde Kojic is in Brcko politiek leider van Dodiks partij SNSD. Daarnaast is hij eigenaar van een auto-onderhoudsbedrijf, een benzinepomp en een showroom met de nieuwste Audi’s en Volkswagens

Kojic wil niet zeggen of Brcko zich ook zou moeten afsplitsen: „Het is niet aan mij om dat te beslissen, maar ik zie Bosnië niet één natie worden. De aparte gebieden moeten blijven en Brcko moet als speciaal district blijven bestaan. Als de internationale supervisie verdwijnt, zullen lokale politici de unieke status van Brcko willen behouden. Het gaat hier goed, dus waarom zou je dat veranderen. Maar of Brcko altijd apart zal blijven, is een andere vraag.”

De ondernemingsgeest van Kojic komt naar boven. „Brcko moet zich richten op succes en vrede. We moeten deze tijd gebruiken om nog meer buitenlandse investeerders aan te trekken en de werkeloosheid omlaag te brengen. Dat zijn onze echte problemen.”

Mensenrechten-activiste Snjezana Filipovic is een schoolvoorbeeld van de integratie in Brcko. Haar vader is moslim, haar moeder Kroaat en ze is getrouwd met een Serviër. Filipovic: „Dit is een multi-etnische plek vergeleken met andere probleemgebieden in Bosnië. Maar als je de eerste laag eraf krabt, zie je dat ook hier etnische spanningen zijn.”

Een paar maanden geleden organiseerde Filipovic een discussieavond over hoe mensen omgaan met hun ervaringen in de oorlog. „De avond liep uit op een fiasco. Ik liet een film zien over de oorlog. De Serviërs voelden zich benadeeld en vonden dat ze werden afgebeeld als criminelen. Veertig van hen stonden op en verlieten de discussie. Daarop reageerde een andere Serviër door te roepen: de mensen die nu weglopen, namen allemaal deel aan de oorlog, durf de confrontatie aan te gaan. Hij kreeg als antwoord terug: Jij zult de dag van morgen niet meer zien.”

Filipovic: „Ik was erg teleurgesteld. Het lijkt nog steeds niet mogelijk dat mensen voor zichzelf denken. Ze verschuilen zich achter hun etnische afkomst. Ik hoop dat met het arrest van Karadzic meer bewijs naar buiten komt waardoor degenen die oorlogsmisdaden hebben begaan zien dat ze verkeerd zaten en zien dat nationalisme hier geen toekomst heeft.”

Aan de andere kant, zegt Filipovic, voedt Karadzic’ arrestatie ook weer nationale gevoelens aan beide kanten, omdat het verleden wordt opgerakeld. Maar dat komt volgens haar door de politici die zich opmaken voor de lokale verkiezingen: ze gebruiken de arrestatie om de etnische angstkaart te spelen.

Bosnische moslims hebben de arrestatie van Radovan Karadzic opnieuw aangegrepen om het bestaansrecht van de Republika Srpska aan de kaak te stellen. Volgens hen kan deze ’creatie van Karadzic alleen maar bestaan door de etnische zuivering van niet-Servische inwoners in dat gebied.’

Karadzic, die zelf de naam Republika Srpska bedacht, wilde een autonoom Servisch gebied maken, maar het multi-etnische district Brcko staat die droom nog steeds in de weg.

Toezichthouder Sontheim maant landelijke en Europese politici. „Om Brcko’s toekomst garant te stellen moet er op nationaal niveau duidelijkheid komen over de grondwet van Bosnië, waarin ook de situatie van deze stad vastgelegd gaat worden. De Europese Unie zou meer druk moeten zetten om te zorgen dat dat gebeurt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden