Brazilië worstelt met riant, maar onhoudbaar pensioenstelsel

Mannen gaan gemiddeld met 55 jaar met pensioen, vrouwen met 52 jaar. Het stelsel is een financiële tijdbom.

"Het is onacceptabel dat de gemiddelde Braziliaan met 55 jaar met pensioen gaat", aldus de Braziliaanse president Dilma Rousseff. Ze zoekt een uitweg uit de economische crisis en wil in ieder geval iets doen aan het pensioensysteem, dat een tikkende tijdbom is.

Door de economische crisis loopt de werkloosheid op, waardoor minder mensen bijdragen aan de huidige pensioenpot. De regering voorziet dit jaar een pensioentekort van 28 miljard euro; ruim het dubbele van twee jaar terug.

"Ons systeem is te riant en niet lang meer houdbaar", zegt ook pensioenadvocaat Ivandick Rodrigues. Het nu nog relatief jonge Brazilië spendeert al zo'n 13 procent van het bruto binnenlands product aan pensioenuitgaven, op het niveau van vergrijsde landen als Italië en Frankrijk. Bovendien veroudert de bevolking ook hier in rap tempo.

Brazilianen krijgen steeds minder kinderen en de gemiddelde levensverwachting steeg in vijfentwintig jaar tijd van 66 naar ruim 75 jaar. Honderd werkenden betalen nu de pensioenen van 21 ouderen; in 2060 zijn er per honderd werkenden naar verwachting 63 ouderen. Het ministerie van planning verwacht dat het pensioentekort oploopt tot 1,6 biljoen euro in 2060.

Maar pensioenhervormingen gaan er moeilijk in bij de Braziliaanse bevolking, dat het pensioen als een verworven recht beschouwt. Braziliaanse mannen in de private sector mogen op hun 65ste pensioen aanvragen en vrouwen op hun 60ste, mits ze 15 jaren hebben gewerkt. Iemand kan ook eerder met pensioen: mannen na minstens 35 jaar, vrouwen na 30 jaar. Deze periode loopt langzaam op door aanpassingen vanwege de stijgende levensverwachting. Maar gemiddeld gaan Braziliaanse mannen nog steeds met 55 jaar met pensioen en vrouwen met 52 jaar.

Tot Rousseffs schrik stemde een rebellerend Congres vorig jaar in met de zogenoemde 85/95-regeling die ervoor zorgt dat sommige mensen al met minder dan 30 of 35 arbeidsjaren hun pensioen kunnen ontvangen: door leeftijd en arbeidsjaren bij elkaar op te tellen, moeten vrouwen op 85 uitkomen, mannen op 95. Een vrouw van 57 jaar oud die 28 jaar heeft gewerkt kan bijvoorbeeld nu ook al met pensioen. Een tegenslag voor president Rousseff, die het liefst een minimumleeftijd invoert. Wel gaat die 85/95-regeling in de komende jaren oplopen tot 90/100.

De president vindt dat niet genoeg en wil nu het leeftijdsverschil tussen mannen en vrouwen opheffen. "Pensioenhervormingen liggen gevoelig. Ook van haar eigen Arbeiderspartij krijgt Rousseff moeilijk steun", zegt politiek wetenschapper Sonia Fleury van de Stichting Getúlio Vargas. "Het druist in tegen de sociale principes van de partij."

Ondanks de in Europese ogen royale pensioenwetgeving komen maar weinig Braziliaanse gepensioneerden rond van hun opgespaarde appeltje voor de dorst. Het minimum maandpensioen is gelijk aan het minimumloon van 880 reais (ongeveer 200 euro), het maximum is nu 5189 reais (ongeveer 1175 euro). Dat is geen vetpot, kosten voor levensonderhoud zijn in Braziliaanse steden vergelijkbaar met kosten in Nederlandse steden. Bovendien vallen veel gepensioneerden in een pensioengat, want bijna niemand krijgt het maximumpensioen. Het gemiddelde ligt op anderhalf keer minimumloon. "Om het gat op te vullen, zou iemand vrijwillig een deel van zijn loon in een pensioenfonds moeten storten", aldus pensioenadvocaat Rodrigues. "Brazilianen zijn niet voorbereid op de oude dag." Bijna een vijfde van alle gepensioneerden uit de private sector werkt daarom nog steeds voor de kost.

Wie zich nog steeds geen zorgen hoeven te maken over de oude dag zijn de Braziliaanse ambtenaren. Tot 2008 kregen zij hun laatstverdiende salaris tot aan hun dood uitgekeerd. Inmiddels zijn de ambtenarenvoordelen deels aan banden gelegd, maar nog steeds vormen de ambtenarenpensioenen de grootste kostenpost.

"Er moet veel veranderen, maar dat gaat niet op korte termijn lukken", meent advocaat Rodrigues. "Eerst moet de president het impeachment-proces (een dreigende afzetting vanwege 'creatief boekhouden', red.) zien te overleven. Pas daarna kan ze weer op zoek naar steun voor haar plannen in het Congres."

José Carlos da Costa (65): Als ambtenaar ben ik bevoorrecht

De 65-jarige econoom José Carlos da Costa geniet sinds acht jaar van zijn ambtenarenpensioen. "Ik zou met 53 jaar stoppen, maar de regels werden iets aangepast waardoor ik wat langer door moest." De voormalige medewerker van de centrale bank gaat regelmatig op wandelvakantie en is net begonnen aan een universitaire cursus religieuze kunstgeschiedenis. "Als ambtenaar ben ik bevoorrecht. Mijn gepensioneerde zus moet bijvoorbeeld nog steeds werken voor de kost."

Door zijn economische achtergrond ziet Da Costa in dat een discussie over het huidige pensioenstelsel nodig is. "Jongeren krijgen moeilijk toegang tot de arbeidsmarkt als gepensioneerden blijven werken. Dat is scheef."

Toch vindt de econoom dat er niet te makkelijk moet worden gedacht over de Braziliaanse pensioenkwestie. "We hebben nog steeds een zeer ongelijke maatschappij. Sommige mensen beginnen heel jong met zwaar werk. Daarom is een minimumleeftijd invoeren geen goed idee."

Rosilda Maria Jesus (49): Dertig jaar werken is genoeg

Huishoudster Rosilda Maria Jesus is gelukkiger dan ooit. In 2014 mocht ze na dertig jaar werken haar pensioenuitkering aanvragen. "Ik krijg iets meer dan 900 real (ruim 200 euro), een derde minder dan mijn laatste salaris. Daarom bleef ik werken." Jesus had het financieel gezien nooit eerder zo breed als nu. "Ik ga bijvoorbeeld naar de sportschool, dat zou anders niet kunnen."

De 49-jarige huishoudster werkte als kindermeisje bij Da Costa (zie het interview hierboven) na de geboorte van zijn jongste dochter. Na acht jaar begon ze in een schoonmaakmiddelenfabriek. "Om zes uur starten, altijd in de weer met gevaarlijke stoffen. Het was zwaar werk. Na twintig jaar was ik er klaar mee." Ze ging weer als huishoudster aan de slag bij Da Costa. "Ik moet er niet aan denken om nu al doelloos thuis te zitten." Toch vindt Jesus een minimum pensioenleeftijd een slecht idee. "Ik heb van jongs af aan hard gewerkt, net als zoveel anderen. Dertig jaar werken is genoeg."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden